Quercetani Medici Sclopetarius, Siue De Curandis Uulneribus, quae Sclopetorum & similium tormentorum ictibus acciderunt, Liber. Eiusdem Antidotarium, Spagiricum aduersus eosdem ictus. Omnibus Sed Paucis Luceo Lugduni, Apud loannem Lertotium. M. D. Lxxui. Libellos. Si uos forte uidens caperata fronte, libelli, Si quis uos carpat, non meliora ferens: Haec uos ne moueant, odiis patet ille bonorum, Uirtutis comitem prodit & iuuidiam. Lustrissimo, Et Potentissimo Principi, Francisco Galliae Regum Filio & Fratri, Duci Alensonio, etc. Iosephus Quercetanus Armen. S. D. Cum detua erga mebenignitate, & beneuolentia certior factus essem, Princeps Illustrissime, admonitusque fuissem, tibi esse in animo ac iam decreuisse, me in tuam clientelam ac familiam recipere, eiusque me consilii ac uoluntatis tuae nuper admonendum curasses: cogitare coepi, quemadmodum meum erga Celsitudinem tuam studium, fidem atque obseruantiam declararem. Nam cum Principibus placuisse uiris ( ut ait Poeta ) non ultima laus est: tum uero tanto ac tam sapienti Principi gratum iucundumquem esse summae mihi foelicitatis loco numerandum puto: Itaque cum hunc librum de Sclopetariis uulneribus curandis propediem editurus essem, cepiconsilium Illustrissimi tui nominis splendore illum exornare, meaeque ad te profectionis uel comitem adiungere, uel praenuntium & quasi antecursorem mittere: ut hoc quantumuis tenui & exiguo munusculo mei erga C. T. animi propensionem testarer. Etsi enim perexiguum munus istud est, neque tantae amplitudini, dignitati ac potentiae tuae conueniens, cum in eo de chirurgicis tantum artibus, & uulneribus, lacerationibusque corporum sanandis agatur: existimaui tamen hoc genus argumenti, praesertim hoc tempore, tibi non ingratum fore: imo uero ad sanctissimum & sapientissimum iistud tuum in iuuanda patria institutum accommodatum esse iudicaui. Nam cum patriam charissimam, ciuilibus istis ac diuturnis bellis uexari, cruentari, lacerari uideres, prudentissimum consilium inisti, remedium tot malis ex reconciliatione partium & ciuium concordia quaerere: tantaque tua erga patriam charitas extitit, ut ipsius salutem tuae anteponeres, eique pacificis tuis consiliis quamprimum subueniendum putares O beatam tali Principe Galliam! O foelicem fortunatamque tali filio Patriam! cuius mortiferis uulneribus, ac prope iam desperatae saluti, tam praesens ac tam opportunum remedium obtulisti. O ingratos ciues! ne dicam impios, si qui erunt ( quod Deus prohibeat ) qui tantum ac tam singulare beneficium sibi diuinitus oblatum repudient. Commemorantur summi Graeciae Duces ac Principes Chirurgiae periti: eoque nomine Patroclus, Nachaon, Podalirius ab Homero magnis laudibus afficiuntur, quod sauciatis militibus mederi, manusque ipsorum uulneribus admouere non grauarentur. Alexander ille re & cognomento magnus sauciatos etiam suos milites sua ( ut Plutarchus testatur ) manu curabat. Eamque uirorum fortium commemorationem fateor mihi animum ad hanc inscriptionem ac dedicationem addidisse: cum cogitarem genus hoc argumenti ac tractationis, tibi non alienum hoc funestissimo ac luctuosissimo tempore uisum iri. Sed illorum Principum prudentiam ea re mihi superasse uideris, quod non modo accepta iam uulnera sanare institueris, uerumetiam ne quid posthac eiusmodi incommodi accidere possit, praecauendum putaris. Laudantur Reges ueteres, atque Imperatores complures: in his Mithridates, Attalus, luba, Ptolomaeus. Item Augustus, Tiberius, Adrianus, Aurelius, lustinus: quod non modo summa Medicinae peritiam assecuti sunt, uerum etiam medicamenta quaedam ipsi suo studio excogitarunt. Quanto illustrior tua laus futura est qui non paucis hominibus, sed uniuersae patriae praesentissimum pacis medicamentum obtulisti. Itaque nunc cum uniuersis meis ciuibus de tam benefico Principe gratulor, quem uere, Patriae parentem, salutare atque appellare possumus: tum uero imprimis mihi ipsi gaudeo, quod Moecenatem heroica ista uirtute & magnitudine animi praeditum sim adeptus. Mihi quidem certum ac deliberatum est, ita fidelem & promptam Celsitudinituae operam in meo fungendo munere nauare, ut neque te huius in me complectendo consilii, neque me tanti erga C. T. studii atque obsequii unquam poeniteat. Uale Serenissime Princeps & Moecenas Illustrissime. Deus tuam Celsitudinem perquamdiu beatissimam ac florentiss. esse uelit. Kalend. Decembris Touchant Les Miseres de la France Amessire Iag De La Fin Cheualier de l'ordre du Roy, & Gentil homme de la Chambre de sa Maieste, Seigneur de la fin la Nocle, Pluuiers, etc. O Cent & cent fois detestable, Cent & cent fois plus miserable, Cent fois plus confite en douleur De l'homme la race chetiue, Qui foisonne en plus de malheur, Que toute autre chose qui uiue. O cent fois encor malheureuse Ceste poure masse fangeuse, Qui auance ores son trespas Gehennant en la guerre sa uie: Et pour mourir ne comprend pas, Qu'il ne faut qu'une maladie. De iour en iour la Parque dure Trame nostre fil, qui peu dure: Maugre nous & cillant nos yeux, Mesme auant le temps nous menace, Que dans le lac obliuieux Elle abbaissera nostre audace. Toutefois or ' on uoit la terre Ne couuer rien plus qu ' une guerre, Auec cent mille horribles morts: Et autant de dures batailles, Qui sortent auiourd ' huy de hors Du creux de nos propres entrailles. On uoit desia la troupe noire, Qui fait dedans la Meuse boire Ses cheuaux, & mille soldarts Auec la picque & la cuirasse Et l'harquebus de toutes parts Faire trembler la populace. Tout ce grand orage s'assemble Contre la France, qui en tremble, Et qui s'est cherche ce malheur, Permettant a toutes ses uilles De couuer a tort la rancueur. De toutes les guerres ciuiles. Elle est desia toute estonnee Ueoir marcher la foudre entonnee, Dedans l'homicide metal, Qu'un Moyne ennemy de nos uies Fondit au brasier infernal, Ayde de toutes les furies. Desia les murailles chancellent, Les cieux & l'air en estincellent. Et on uoit ouurir les tombeaux, Pour clorre mille testes mortes, Que desia ces foudres nouue aux Menacent en cent mille sortes. Uoila, mon de La Fin, en somme Le miserable estat de l'homme. Et uoila comme le Francoys Sa mort soy mesine se machine, S'armant soy mesme d ' un harnois, Duquel soy mesme il se ruine. Le lion beste si tres fiere N'abat luy mesme sa taniere, Lours ne se paist pas de la chair. De l'ourse, encor qu ' elle soit morte, Et ne uient sa griffe approcher Contre les bestes de sa sorte: Mais nostre Erance plus cruelle Ores soy- mesme se bourrelle, Et s'ouure l'un & l'autre flanc, Afin de se uenir repaistre, Et se baigner dedans le sang De ceux mesme, qu'elle a fait naistre. O poure France! quelle gloire As tu d'une telle uictoire? N'acquerrois tu pas plus d'honneur, Si de guerroyer tu bouillonnes, Monstrer la force de ton coeur. Contre tant d'estranges couronnes? Ne uois tu pas bien, qu'elles dressent. Leur gloire des maux qui t'abbaissent? Ua doncques de tes ennemis. O France, d'une ame eschauffee, Triumpher dedans les pays. Et fais y marcher ton armee. Autrefois estant toute unie Tu as fait trembler l ' Italie, Et fait sonner ton tabourin: Et dans l'espaigne & dans la Flandre, Tu las fait encores entendre. France ua plus auant encore, France ua butiner le More, Et semer ton lis blanchissant. Dedans le milieu de la Grece, Et monstre qu’il n'ya Croissant Que ta force & uertu n'abbaisse. Pour une si saincte querelle Tu rendras ta gloire immortelle, Et rapporteras sur ton front Toutes les uictoires grauees, Que tes braues enfans auront Tant heureusement acheuees. Non, non, ilne faut pas qu’ils craignent, Soit que les fleches les attaignent, Ou bien que par un coup donne Leurs os & leur chair soit meurtrie, De quelque plomb empoisonne, Qu'ils perdent le los ny la uie. En si beau lieu son sang respandre N'est rien plus qu'immortel se rendre. Et quand la mort les assaudroit, Par quelque playe fort extreme, Ie leur appren comme il faudroit Bien tost se guairir de soy - mesme. Mais au contratre, poure France, Le coup que ta propre main lance Contre toy - mesme, est si mortel, Que rien n'y seruira mon liure: Ains, faut qu'un Alcide immortel. D'un si grand meschef te deliure. Hors des enfers & son Thesee, Maugre le portier infernal: Et contraignit remettre en uie Iadis contre le sort fatal A Pluton la morte Euriuie. Encor ce mesme fils d'alcmene Deliura & mit hors de peine, Tant estoit grande sa ualeur, Iadis Hesione de Troye, Liee contre un rochier dur Pour est re d'une Ourque la proye: Ainsi toy, qui es oppressee, Et pour laproye de laissee D'un monstre hydeux par tant de foys. D'une guerre ciuile, o France, Uoicy cest Hercule Francois, Qui uient chercher ta deliurance. Cest celuy qui de toy dechasse Tout horreur auecques sa masse Bien loing, & de son puissant bras Te soustient estant estranlee, Ainsi qu ' Hercule & qu'un Athlas Soustenoit la uoulte estoilee. Chante donc la gloire immortelle, O France, auec ma chanterelle. De ce grand Hercule Francoys, De ce Francoys l'honneur des Princes, De cest Hercule des Ualoys. Cherchant la paix de tes prouinces. Et toy, mon La Fin, qui l'honores, Et sur tous Princes le decores, Ayde moy chanter ses uertus Auec ta langue si faconde. Ie scaybien aussi que tu ueux, Quon le louem par tout le monde. Et Florida Pungunt. Au Seigneur De Mo¬ rence & de Lyserable Huictain. Tuas auectes doctes uers, O mon Du Chesne que i'honore, Publie partout l'uniuers Les grandes beautez de ta Flore. Cetien labeur plus proffitable, Ettes diuers escrits feront. Que plusieurs gens t'estimeront, En plusieurs choses admirable. De Morence Et De Lyserable, Medecin, & Philosophe excellent. Le Moine soit maudit, qui eut ceste industrie De percer un canon pour scauoir quels efforts Le salpetre feroit, en uomissant dehors Un boulet tout en feu pousse de grand furie. Car cent mille depuis ont accourci leur uie, Lors que sur une breche & courageux & forts, Ils chassoyent l'ennemy en prodiguant leurs corps Aux boulets qui pleuuoyent aussi menu que pluye. Du Chesne soit benit, quand uoyant les blessez En grand nombre, auec cris, pour estre malpansez, Perdre, quelle pitie! du beau iour la lumiere Nous donne le moyen, par lequel on pourra Toute playe guairir que la bale fera, Et les hommes remettre en leur sante premiere. Pierre Enoc. Au Seigneur De Morence Et De Lyserable. L'enfer, & tous malheurs, huchez par Tisiphone, Contre le genre humain uoulurent s'assembler, Tout execrable exces uint ce Moyne endiabler, Quand la poudre il trouua qui contre le ciel tonne. Siecles plus que peruers n'est - ce assez que Bellone Sous tant de fers meurtriers uienne tout accabler, Sans que la terre encor pour nos morts redoubler, Une foudre seconde & plus grieue nous donne? Or le ciel fait piteux de uoir tant de trepas, Ce nouueau Esculape a enuoye ca bas Dv Chesne, l'ornement & secours de nostre age: Qui s ' opposant aux maux quam ce malheureux fit, Monstre qu'il est donne pour le commun proffit, Comme l'autre nasquit du monde le dommage. Dv Chesne, Baron Et Seigneur de Morence & Lyserable. Ie serois trop ingrat a la posterite, A ceux de nostre temps, a ta memoire saincte, A Dieu qui t'a doue d ' une uertu non faincte, Si mes uers ne chantoyent le los qu’as merite. Nourrisson des neuf soeurs, tu as precipite Le superbe ignorant, & donne telle atteincte A son chef orguilleux, qu'il a senty la poincte De tes sacrez escrits dignes d'eternite. Encor tun'es content dauoir fait ce grand bien, Parton liure premier a tant de gens de bien, Leur monstrant de fuir, ce qui plus les affole: Ueuque par cest escrit qui ne pourra perir, Tu leur donnes moyen d'eux - mesmes se guairir, Des coups que lon recoit d harquebuze ou pistole. F. Marchant P. Ualet de chambre D. Iosephi Quercetani Sclopetarium. In prauas, spreta, cum labes, numinis ira, Se mortale genus laxis immersit habenis, Armipotens, scelerum uindex, iustissimus unus, Igniuomas rutilo nubes fabricatus olympo, Torsit in indomitas ardentia fulmina terras. At magis exarsit sceleris uesana libido, Inuisum coelo & terris, e faucibus Orci, Uerticis obrasi monstrum dum excitur, opacis: Orbis dira lues, nostrique infamia saecli. Hoc noua nanque nouo cuduntur fulmina fabro, Et stygia erumpunt stygio documenta magistro, Qualia, Auernalis pandens mysteria templi, Torua Hecate dederat, monstroso inclusa cucullo: Lurida cum pariter, permixto sulphura nitro, Tisiphone adiunxit, flammasque, operasque ministras. Flammiferae hinc tetro torquentur fulmine glandes, Glandiferaeque fremunt horrendo murmure flammae, Ut reboent campi, montesque & magnus olympus. Mox rapidum latas infert se uirus in oras, Quod quatit ( heu furiale malum ) tot fortia bello Corpora, tot tetro raptim ulcere pascitur artus: Crescente ut culpa, crescat quoque numinis ira. Uerum qui uindex, nomen munusque parentis Idem habet, atque hominum casus moderatur acerbos. Mutua nam postquam iurasse in funera Celtas, Acrius & rigidos funesta utrinque parare Arma uidet, ferrumque atrox glandesque micantes Igne uenenato, per mutua uiscera tortas, Attamen humanae, facilisque, bonusque, misertus Sortis, opem pressis tandem mortalibus affert, Aptaque depromit reseratis pharmaca thecis, Non audita aut uisa prius: quae tradidit uni Quercetane tibi, ut morbosque luesque leuares, Quas ferro flammisque, parens foecuda malorum, Orbe parit toto duri saeuitia Martis. Sic, tibi glandifera a quercu, certo omine nomen Nascenti ut cessit, diris quoque glandibus istis, Sulphureo tinxit quas Tartarus ipse ueneno, Sydere felici cessit tibi munus ut obstes, Atque alias hinc mille lues, passim ulcere saeuo Grassantes, tu mille modis, tu mille medelis, Alter ἀλεξίκακος tollas, alterue Machaon. Excellenti, Et Optime De. Patria Merito Merentio. Ob Ciueis Seruatos. Ob conseruatos insigni hoc munere ciueis, Quercetane tibi querna corona datur. Franc. Hotomanus Iurisc. Posui. Iosephi Tani Medici Sclopetarius, Siue De curandis uulneribus, quae Sclopetorum & similium tormentorum ictibus acciderunt Liber. ◉ Uarie disputationes de essentia morbi ex ictu Sclopetario contracti, ac de ueneno, & uredine cum illo complicatis. Caput I. Superuacaneum fortasse quibusdam uidebitur, quod hunc de curandis scloetariis uulneribus libellum dendum putarim, de quibus cum alii, tum praecipue Laurentius Ioubertus, praestantiss. Medicus, nuper admodum conscripsit ita diligenter atque accurate, ut nihil, quod ad uulneris essentiam ac naturam pertineat, pretermiserit: que si nota & comperta est, confestim primam & ueram curandi rationem ostendit: quam idem uir doctissimus loubertus in suo libro erudite ac methodice demonstrauit. Sed quominus illius authoritate ab hoc instituto meo deterrerer, fecit primum incommodorum & uulnerum de quibus agitur, grauitas: deinde studium mihi a natura & Deo immortali insitum, aliquid opis pro mea uirili parte, generi humano afferendi: ac praesertim genti meae, in cuius gratiam libellum hunc etiam lingua Gallica conscriptum euulgaui. Spero enim me salutaria quaedam remedia, neque iis qui ante me scripserunt, neque in uulgus nota, prolaturum: quorum usum ex summis quibusque Medicis ac Chirurgis cognoui, partim cum uarias Europe regiones peragrarem, partim cum in castris una cum peritissimis Medicis uersarer. Primum autem exponam, quae mihi uideatur esse horum uulnerum ac morborum essentia: qua in tractatione primas tenent omnium consensu, Botallus, Ioubertus & Pareus: qui morbos istos sclopetarios tradiderunt esse complicatos: quasi constent ex solutione continui cum contusione, & dilaceratione plerunque musculorum, uasorum, & partium solidarum: cui multa symptomata contingunt: que cum uaria sint, uariam quoque curandi rationem requirunt. Hae sunt duae species morbi, ex quibus disputarunt ictus sclopetarios praecipue constare, ac proinde duas remediorum species proposuerunt: unam qua partibus dilaceratis & luridis succurratur, utpote carni, neruis, tendonibus, ligamentis, compacturis, & ossibus, idque ratione contusionis, quae potest sine ulla manifesta plaga contingere, & a Graecis ἐκχύμωσὶς appellatur: neque tamen idcirco periculi expers est: sed plerunque magnis symptomatis obnoxia, patiturque interdum magnam sanguinis effusionem inter musculos: qui e uasis suis excussus continuo putrescit: itemque dolores magnos & uarios, quos uatiae defluxiones consequuntur: uariique tumores, inflammationes, ad extremum etiam gangrenae & interitus partis affectae: alteram que cum euidenti plaga contingitu & multo frequentior est, & quo maior est & profundior, eo periculosior uidetur: glans enim plumbea aut aenea, quo uehementius ingreditur, eo magis elidit partes in quas incurrit, qua de caussa sanguis qui in locum contusionis defluit, implens orificium uenarum & porositatem aliarum partium, condensatur: & a calore naturali destitutus ( qui restinguitur ac mortificatur propter resolutionem spirituum factam & ratione doloris & dilacerationis tot partium, seseque ad fontem suum recepit, hoc est, ad cor, propter horrorem, qui concipitur ob ictum lethalem ) efficitur coloris luridi, similisque in illo euadit scharre, ut uulgo appellant, qui cum facile corrumpatur, facile quoque subiectas partes corrumpit, & praecipue spermaticas: quae celeriter in saniem conuertendae sunt, quemadmodum antiquorum opinio fert, quo facilius isto modo secernatur, quod est iam quasi peremptum & mortuum, ab eo quod adhuc uiget ac uiuit. Quod ut fiat, uti solent chirurgi uulgo remediis suppurantibus & mollientibus: quorum usus etsi uulgaribus contusionibus est accommodatus, tamen in istis plagis non temere, nec sine graui iudicio adhibendus est: ac praesertim sine indicatione, sumpta ex constitutione corporis, temporis & partium. Nam cum istiusmodi plagae facile magnam putrefactionum copiam admittunt, saepenumero etiam cum uermibus & putredine intolerabili, non est dubitandum, quin usus illorum medicamentorum, quae ui sua putrefaciunt, augeat, exacerbetque morbum: propter uapores malignos, quibus partes praecipuae inficiuntur: cerebrum nimirum, & cor, & iecur: unde consequuntur conuulsiones, & phreneses cum febribus continuis, quas plerunque mors atque interitus comitatur. Id autem euenit praesertim in corporibus cacochymis, quorum caro cum propter sanguinis putrefactionem male affecta sit, non mirandum est, si uulnera uel periculosissima sint, uel difficillime & aegerrime curentur. In hoc genere aeris quoque & coeli qualitas consideranda est, itemque partium affectio & status. Cui nanque dubium est, quin Auster in harum plagarum concaua penetrans, & naturalem calorem debilitans, maiorem uim habeat in putrefactionibus adaugendis & uermibus ingenerandis? quod etiam experientia ipsa quotidie demonstrat: ut praeteream Hippocratis authoritatem lib. Aphor. 3. & in lib. de Epid. quod alio etiam loco significat, ubi docet siccum salubriorem esse quam humidum: ac proinde corruptionem omnem ex nimia humiditate, quasi ex sua materia, effici. Ad eam rem nobis quoque magnopere proderit cognitio temperamenti partium: propterea quod uulnera imposita capiti, uentri inferiori, & partibus humidioribus, ac proinde magis obnoxiis putredini, quamuis contuse sint, exquirent a nobis usum horum remediorum suppurantium: non tamen sine magno & acri iudicio, cum praesertim multae offensiones ex imprudentia & temeritate Medicorum in hoc morborum genere contingant. Neque enim unquam Medicus excusabitur, si cum plagam tetro odore affectam uideat ( quod pessimum esse signum solet ) itemque uermibus & sanie & pure contaminatam ( quae omnia etiam primis quibusque diebus propter superiores caussas accidere possunt ) satis habeat uti remediis digestiuis, ut uulgo appellantur, disputans plagam esse contusam ac propterea suppurandam esse: praesertim cum his incommodis animaduersis confestim confugiendum sit ad alia remediorum genera, quae putrefactioni resistunt, ut incommodis periculosioribus occurratur, quae nobis praedicta minitantur, gangraenae uidelicet, ac praesertim sphacelo, aut totius partis interitui. Eiusmodi sunt sales metallici & semimineralium, ex cupro praesertim, ferro, mercurio, uitriolo, sulphure, arsenico & auripigmento eliciti: quemadmodum suo loco docebimus, ubi de curatione agetur. Nam cum hi sales quasi Balsami exterioris usum habeant, & calore ac tenuitate sua crassos humores, qui naturalem calorem suffocant, incidant, tenuesque digerant, & putredini salsitudine & aciditate obsistant, tuentur plagas illas a gangraena & mortificatione: uiamque muniunt ( mixta cum aptis medicamentis, de quibus, posterius dicemus ) ad facilem & breuem curationem, idque sine ullo dolore. Meliora multo remedia, quam simplex praecipitatus uulgo preparatus, quam Aegyptiacum illud praesertim quod Arsenicum & Sublimatum ingrediuntur, & similia. quorum usum communem & peruulgatum uix est ut comprobare possim, propter ingentes dolores, quibus ii qui curantur, affici solent: quorum summam ac praecipuam haberi rationem oportet. Quod incommodum tamen per ueram & idoneam praeparationem Spagyricam uitari potest: magno cum aegrotorum solatio & alleuamento. Hactenus de primis remediis quae ad primam indicationem proponuntur: hoc est, ad partium dilaceratarum & contusarum substitutionem: qua in re prudentem & consideratum Medicum esse oportet in uariandis: remediis, & ad uarias affectiones & casus repentinos accommodandis, ut uniuerso morbo prouideri possit: quemadmodum Galenus quoque docuit. Secunda remedia, quae ad generaliorem indicationem usui sunt, pertinent ad disiunctas partes inuicem consolidandas: quod fit potissimum opera Balsami radicalis & naturalis, qui in quaque parte continetur, tanquam principalis agentis, & uirtute sua operantis, cum alimento consentaneo & congruenti, cuius magna uis est in efficienda agglutinatione & earundem partium consolidatione: qui Balsamus tuendus est a medico accommodante se illi tanquam efficienti & principali caussae, & prouidente, ne uis eius & efficientia impedimento aliquo retardetur: tollenteque externas caussas illi noxias atque aduersarias, & quae irritandi uulneris & impediendae consolidationis uim habent, quam moliri debet, quoad fieri potest, & ratione uictus consentanea, & medicamentorum congruentium applicatione. Haec igitur ( ut rem summatim exponam ) lignificant nobis duo morbi genera, quibus uulnera sclopetaria constare existimantur: ut re, uera plerunque constant: solutionem scilicet continui, cum partium mollium, mediocrium, & solidarum contusione, & dilaceratione: quae duae indicatiuae curationes ( ut ita loquar ) nobis satis essent, nisi bona cum doctissimorum hominum uenia, qui ante me scripserunt, perfacile mihi uideretur aduersus ipsorum opinionem, & ratione & experientia demonstrare, morbum hunc uenenositate & uredine plerunque implicatum esse: quae duo uulneribus immixta alias a nobis curandi indicationes postulant. Nec tamen haec eo a nobis dicuntur, ut pertinacius eorum sententiam tueamur, qui statuerunt uenenositatem ex puluere euenire: partim propter eius essentiam, partim propter ipsius transmutationem: quae fuit opinio Iohannis de Uigo, alioquin doctissimi & praestantissimi Chirurgi: renouata nuper a quodam Alphonso Ferrio, Medico Italo, cuius disputatio eruditissime refutata est a Botallo Medico Regio, & in re chirurgica excellentissimo. Nam illius pulueris compositio perspicue declarat, essentiam eius uenenatam esse non posse: quippe quae constet ex sulphure, salepetrae, & carbonibus, quae simplicia omnino ueneni expertia sunt, atque adeo salutaria, summam uim in maximis depellendis morbis habentia: atque in his sulphur, quo tamen Alphonsi disputatio praecipue nitebatur, quod constat accommodatissimum esse ad affectiones pulmonicas: si modo & apte & commode praeparetur, quemadmodum iam docuimus, in libello nostro de medicamentorum Spagyrica preparatione. Idemque licet ex Galeni, Theophrasti, Plinii, & Dioscoridis scriptis cognoscere: nec non ex assiduo usu & experimento nostrae Galliae, atque aliarum nationum, ubi Medici in difficili aliquo morbo curando anxii ac potius desperati, aegrotos relegant ad aquas calidas quae sunt in Bearnia, aut Germania, aut Sabaudia, aut Italia: quae per uenas terrae metallicas fluentes retinent quidem aliae ex spiritu sulphuris, aliae aluminis, aliae nitri, aliae uitrioli, aliorumque similium: neque tamen mortiferae esse solent, sed salutares, acl praesertim quae sulphuteae sunt ad nitrosae: quae multum aduersus paralysim, sciaticam, calculum, inueteratos stomachi dolores, aliosque generis eiusdem tartareos morbos conducunt: quorum caussa resoluitur atque expurgatur per urinas, propter uim incisiuam & diureticam, quae a spiritu rerum illarum metallicarum promanat, quemadmodum quotidiana docet experientia, cum maxima & prope incredibili desperatissimorum morborum. curatione. Atque haec quidem de sulphure dicta sint, quod nulla ratione lethiferum existimari debet: non magis quam salpetrae, quod tamen non idem esse atbitror cum nitro Dioscoridis & aliorum antiquorum, ut Botallus existimauit. Id enim ex Macedonia & Aegypto petendum esset, ubi antiquitus magna eius copia reperiebatur. iin Macedonia quidem propter agri naturam, & nitrosum lacum, nomine Clytim: in Aegypto uero propter aquam Nili, qui, extra suum alueum & ripas exundans in salebrosis quibusdam locis residebat, in quibus progrediente tempore, illius agri salsugine imbuebatur: & ui Solis paulatim ita condensabatur, nisi quis prouidisset, ut in lapidem induresceret. Eiusmodi fuit nitrum quod Alexandrie nascebatur, quod & omnium fuit infimum, & notas ab optimo dissimillimas habuit. Optimum enim subtile & cauernosum esse solettitaque tum a Plinio tum a Dioscoride describitur. Ut igitur ad salpetrae nostrum accedamus a nitro diuersum, nisi quod qualitatum communionem forte quandam cum illo habet: quemadmodum sales omnes inter se communionem quandam habent, uere tamen ac non temere affirmare pos(sumus, puluerem tormentarium nullam in seuenenositatem posse propter salpetre recipere: quippe quod conficiatur uel ex pinguedine quadam e uetustis cellarum aut speluncae, & antri ueteris parietibus diffluente, unde sortitum uideri nomen illud potest salpetrae: aut ex solo pingui & putrido stabulorum ueterumque coemeteriorum, ex quibus salpetrae elicitur. quod tamen usitato & quotidiano sale uenenosius dici non potest: ut uel ex eo cognosci licet, quod eo non pauci pro sale utuntut. Et quoniam neminem fore arbitror, qui contra pugnare uelit, secuti praestantissimorum Medicorum authoritatem, concludere possumus; puluerem illum tormentarium non esse compositione sua uenenosum, cum carbo ex salice, aut alio ligno sicco confectus ( quod est ingrediens ipsius tertium ) omnis ueneni sit expers: quemadmodum puellae quae pallore afficiuntur & morbo ( quem Picque uulgo appellamus ) laborant quotidie experiuntur. Multo etiam minus uenenati sunt liquores, quibus plerunque perfunduntur: utpote uinum & aqua uitae. Hactenus de pulueris essentia, qui si eius compositionem spectemus, uenenatus dici non potest, quandoquidem nihil ex eius simplicibus, siue ingredientibus uenenatum est. Quantum autem ad eius transmutationem in qualitatem igneam, nihilo magis uenenatus dici potest, cum ratio ipsa doceat ignem ui ueneni resistere, tum actu, tum potentia sua. Et haec ipsa eius erroris caussa est, in quem Alphonsus Ferrius lapsus est: cum in hoc puluere uenenum aliquod exquirit, cuius omnino expers est, quemadmodum ex eius partibus atque simplicibus singulatim examinatis demonstrauimus. Huius rei Germani equites documento esse possunt, quibus moris est, ubi se bombardulae ictu uulneratos sentiunt, pulueris illius non exiguam copiam in scyphum uino plenum infundere: atque illam potionem tanquam salutiferam ebibere. Undenam igitur, dicet aliquis, uenenum in istis plagis complicatum arbitraris? uidetur enim eius rei caussa in globulo posita, cum ictu ferit ac percutit. At, cum ( ut plurimum ) ex plumbo fieri soleat, uenenatus esse non potest: cum plumbum naturae nostrae magnopere congruat, eique ualde familiaro sit. Nam & ad consolidationem & ad exsiccationem ulcerum uehementer conducit, siue cum sua forma & natura metallica ulceribus applicetur: ut cum laminulae plumbeae iis ad oras maligni ulceris tumidas deprimendas. imponuntur: siue cum illius mortificati & dissoluti calx unguentis & emplastris adhibetur, ut cum cerusa & minio fit ( qua in re ueterum omnium Medicorum ualet authoritas ) neque tamen in illo usu signum ullum pestiferum ac uenenatum apparet, ut illud omittam, quod illi globuli plumbei interdum diutissime in eorum qui sunt icti corporibus, sine ulla pernicio aut incommodo, permanent. Ut igitur huic quaestioni non absurdae respondeamus, ingenue fateor, plumbum quidem per se & simpliciter in sua natura consideratum, nullam posse uenenatam inferre plagis illis qualitatem, nisi forte uenenum extrinsecus adhibeatur: quod facile factu esse nemo negauerit. Neque enim cui quam dubium est, quin plumbum ( quanuis corpore suo graue inter caetera metalla & terreum sit ) tamen & rarum & spongiosum sit, quemodmodum Philosophi omnes fatentur: quippe quod constet ex sulphure impuro & combustibili: magnaque crassi mercurii copia impuri & faeculentisquae tantae in fundendo facilitatis & raritatis & molliciei caussa est ) ac propterea facillime quouis liquore imbuatur. Quod si etiam ipsi ferro multo densiori, solidiori, minusque poroso ( quippe in quo minima mercurii copia sit ) tribuitur, ut etiam uenenatam aliquam qualitatem recipiat, dubium nemini esse debet, quin plumbum propter caussas superius expositas, multo facilius uenenatam illam qualitatem admittat, cuius quidem rei uaria apud authores testimonia reperiuntur. Nam quis nescit ueteres persaepe mentionem facere telorum uenenis imbutorum, quae uenena Graeci δηλητήρια nominabant? ut apud Uergilium Aeneid. 9. " Ungere tela manu ferrumque armare ueneno. " Et lib. 10. " Uulnera dirigere & calamos armare ueneno. " Et lib. 12. " Non secus ac uento per nubem impulsa sagita Armatam saeui Parthus. quem felle ueneni Parthus siue Lydom telum immedicabile torsit. " Sic Silius lib. 1. " Spicula quae patrio gaudens acuisse ueneno. " Itemque Ouid. lib. Trist. 3. " Nam uolucri ferio tinctile uitus inest. " Sic Homerus Odyst.1. " θάρμακον ἀνδροφόνον διζηπιος, ὄφpα οἱ ἔῃ, Ιχς χρίέθαι. " Hoc est, " Pharmacum homicidam quaerens, ut ei esset unde sagittas oblineret. " Sic Theophrastus lib. Plant. 9. cap. 15. testatur apud Aethiopes radicem esse pestiferam qua sagittas oblinunt. Idemque Plinius de Scythis scribit lib. 12. cap. 53. De Dacis & Dalmatis, Paulus Aegineta lib. 6. cap. 88. Et generaliter de Barbaris, Dioscorides lib. 6. cap. 20. Neque ad rem pertinet, si quis neget, plumbum suam in fundendo crassitiem exuens, alterius generis substantiam admittere. Sic enim natura fert, experientiaque comprobat, metalla omnia per ignem purgari, terramque faeculentam, siue sulphur impurum, exuere: eademque opera multo puriora in sua substantia euadere. Hac eadem arte fiunt praeparationes cupri, stanni, atque adeo ferri: quod per ignitam fusionem faeces ac sordes suas exuit, atque in imum abiicit, quodque in eo purius ac syncerius est, quod Chalybs appellatur, remanet, ut 4. Meteor. cap. 6. Aristot. testatur. Etsi autem horum metallorum imperfectorum proprium sit, crassitiem & sordes suas per uim ignis exuere ( quemadmodum supradictum est nihilominus tamen substantiam quandam a natura sua alienam imbibunt. Cui nanque dubium est, quin Chalybs inter ea quae solidiora sunt, substantia quadam plane contraria temperetur atque inficiatur? Quis dicet acetum, fugilinem, salem, aquam pilosellae aut lumbricorum, ( raphanorum succo permixtam ) esse substantiae ferteae? At ferrum in illum succum saepiis immersum, ac restinctum, adeo indurescit, ut uix quisquam, nisi re ipsa sit expertus, fidem sit habiturus. Idem ex contrario mollescit extinctum saepius in succo cicutae, saponis & altheae. Quod idem stanno quoque usuuenit, atque etiam plumbo: quae fusa & saepius in succo squillae restincta sic afficiuntur, ut illud stridorem exuat, hoc uero mollitiem & nigredinem: quod fieri non posset, nisi aliquid ex ipsius temperationis spiritu, & uirtute retinerent. Perspicuum est igitur, illa quanuis per ignem purgentur, & crassitiem suam exuant, tamen alterius etiam generis substantiam facile posse imbibere. Atqui absurdum esset existimare, spirituum metallicorum, quae generis eiusdem sunt, mixtionem eo facilius fieri non posse. Sic enim uidemus cuprum tingi & flauescere per calaminae & tuthie spiritum: rursus idem albescere per arcenici, auripigmenti, & aliorum quorundam spiritum. Unde commode concludetur: si metalla ( ex quibus generaliter glandes & globuli conficiuntur ) ac praecipue plumbum, natura sua spiritualem substantiam quae sui generis sit, recipiant ( ex qua ueluti ex tam uariis aquis mercurialibus foetidis & lethiferis quae componi solent adhibendo succum Aconiti, Napelli, Scillae, Taxi, Apii risus, & similium simplicium, uenenatarumque bestiarum; quae propter substantiae suae dissensionem substantiam nostram laedunt & corrumpunt ) mixtiones uenenatas inde confici, atque plagas reddi istiusmodi ueneno ita complicatas, ut solo traiectu: ac transmissu notas eius ueneni periculosissimas relinquant, nisi. mature opportunum remedium adhibeatur. Nam experientia nos docet, multas hodie reperiri mixtiones adeo uenenatas, & pestiferas, ut si in iis acies sagittae temperetur, qua uulnus fiat, & sanguis profluat, quanuis sagitta non adhaerescat, sed uelocissime transmittatur: tamen uenenum adeo subtile esse & pestiferum, ut sensim a minoribus uenis ad maiores serpens, atque inde ad praecordia progrediens, confestim uulneratum interimat. Quae ideo commemoranda putaui, partim quia saepius ea mihi animaduertere licuit ( ut alios praestantes in re medica uiros & fide dignos praeteream ) partim ut mirificos & prope prodigiosos effectus patefaciam, qui hodie in his casibus usuueniunt, neque iccirco impossibles existimandi sunt, quod a quibusdam fortassis ignorentur: quemadmodum: copiosius in eo libello docere institui, quem de Antidotis meditor, ac spero me propediem in lucem editurum: ut uerum & aptum alexipharmacum, aduersus illud uenenum aperiam. Quare dubium nemini esse debet, quin plagae propter plumbearum aut quarumuis aliarum glandium uenenum, uenenatae esse possint: quantumuis reclament nonnulli quibus neque cum magnis & exercitatis uiris uersari contigit, neque uarios & mirabiles naturae effectus animaduertere, quos antiquitati incognitos fuisse scertum est. Uerum ut ex hoc diuerticulo in uiam redeamus, concludimus gloibulos infici ueneno posse, non infundenedo uenenum in foramen caliquod data opera factum, quemadmodum nonnulelis placere uideo: sed immergendis globulis: atque aliquoties, extinguendis in illis aquis mercurialibus & succis lethiferis: a quibus illorum substantia alterari & corrumpi potest: inficereque atque imbuere maligna illorum qualitate plagas ( tanta illorum subtilitas est ) quantumuis uelociter ipsi globuli transmittantur. Quod uel ex iis liquet, qui hanc in bestiis experientiam animaduerterunt: quam rationibus aliquot confirmare instituimus in eo libro de Antidotis, cuius paulo supra mentionem fecimus. Ueruntamen ut concedamus globulum uelociter per corpus permeantem tam celeriter uenenum suum imprimere non posse: at certe tamen frequenter usuuenit, ut in plaga satis diu globulus lateat, neque deprehendi a Chirurgo possit. Uenenum autem quod in illo globulo latet ( qua de re dubitaturum neminem arbitramur ) annon interea satis habet tenporis ad partes laesas inficiendas? Nam quo magis ex spirituali & subtili substantia compositum est ( quemadmodum su perius demonstrauimus ) eo celeriores sunt ac subtiliores ipsius effectus: uaporeque suo maligno, per uenas, arterias & netuos infuso, spiritus naturales, uitales & animales inficit: quos contrarietate & pugnantia quadam suffocat, per eosdem se permiscens: unde uita hominis extinguitur, quae in uiua & idonea ipsorum actione consistit. Haec eadem uenena quo magis subtilia & communicabilia sunt, eo perniciosiora esse solent, quemadmodum ex uiperarum aliarumque uenenatarum belluarum morsu licet animaduertere. Quod si quis pertinacius contendat ( ut quosdam fecisse uideo ) uenenum globulo perfusum ui ignis extingui atque interire: ego contra illud, quo nonnunquam utuntur, argumentum aduersus illos retorquebo. Dicunt ergo huiusmodi plagas nulla ex parte ustulatas esse, propterea quod globulus contra durum corpus illisus non adeo incalescit, quin continuo manibus contrectari possit. At ego ignem illum nequaquam tantum aut tam idoneum esse comperio, ut uenenum quo globuli substantia perfusa erat, extinguere ualeat, praesertim cum uenenum illud ita per omnes globuli partes permixtum sit, ut omnem illius substantiam maligna qualitate sua peruerterit atque corruperit. Aristotel. falsa opinio. Neque me mouet, quod Aristoteles lib. de Caelo cap. 7, scribit, tela ita ignescere aeris pulsu, ut plumbum etiam colliquescat, cum res ipsa & experientia quotidiana id esse falsum demonstret: & praesertimi in glandibus sclopetariis, quae etiam igne adhibito emittuntur, & multo rapidius, quam ullae sagittae feruntur. Praeterea ut hoc Aristoteli concedamus, ueterumi tamen authorum testimonia ( que superius protulimus ) perspicue ostendunt uenenum non extingui: tantum abest, ut minore mulco ignitione idipsum extinguatur: Itaque non tantum incalescere dicam, uerumetiam hoc amplius adiungam, etiamsi globulus ipse colliquaretur, uix tamen substantiam illam quantum uis subtilem extinctum iri: siquidem adeo cum corpore metallico permixta & perfusa est, ut ipsum etiam magna ex parte alterauerit: Similiter non primis fusionibus euanescit arsenicum, aut spiritus calaminae aut tuthie, si cum inalbato uel flauefacto cupro permisceantur: quanuis is eorum numerum a nobis non referantur, que extrinsecus ac procul a praecordiis lethifera sunt ( de quibus superius mentio a nobis facta est ) propter illorum substantiam & occultam proprietatem: quemadmodum effectus satis. dilucide & euidenter ostendunt. Speramus igitur satis perspicue demonstratum esse globulos eo ueneno inficiposse, quod momento temporis transmissum uim suam exerat, presertim si in corpore permaneat: quemadmodum crebro accidere uidemus: uenenumque illud tam exiguo igne, ut uix illud calefaciat, tolli extinguique non posse. Ex quibus ita disputatis concludi potest, plagas sclopetarias posse cum ueneno complicatas esse, non propter puluerem, quem ueneni experrem esse demonstrauimus: sed propter globulum ueneno delibutum, ut frequentissime accidere uidemus. Quam ad rem bonum & prudentem Medicum attentum esse oportet, neque temere pertinacem esse: nam ut quotidie istud non accidat, interdum tamen fieri posse constat, neque id tam facile fortasse in praelio aliquo iustb, in quo uel per ignorantiam, uel per ueneni parti inopiam id praetermit titur, quam in urbium propugnatione, aut ex meditato consilio, dum quis male animatus ex insidiis aliquem adoritur: quibus incommodis hoc infoelicissimo saeciiloprincipes ac Proceres magis obnoxii sunt, quam milites gregarii. Neque uero hoc loco commemorabimus indicia ex quibus cognosci potest, an plagae ueneno complicatae sint, quoniam huic argumento posterius nobis constitutus est locus, sub capite de uera & methodica illarum curatione. De combustione cum hisce uulneribus complicata. Postulat enim hic locus, ut de uarietate quae in istiusmodi plagis repeneribus con ritur, disseramus: nimirum de combustione, quae uel illis iuncta est, uel ab iis aliena. Atque ut meam hac de re sententiam aperiam, non possum equidem ( multorum doctissimorum hominum authoritatem secutus ) non eorum opinionem improbare, qui scripserunt huiusmodi plagas cum uredine iunctas esse propter globulum, quem putant propter rapidum motum & aerem inflammatum, per quem citus ueloxque fertur, adeo incalescere, ut cauterii uim habeat: quod etiam colligere conantur ex effectis quae inde consequuntur, hoc est, ex atrore, eschara, magnis inflammationibus, aliisque symptomatis eiusmodi, quibus aptas uredines esse constat. De hoc uero nolo pluribus contendere, praesertim cum globuli essentia considerata ( qui plerunque ex plumbo conficitur, ac proinde uix aegreque ignitionem sine fusione ferre potest ) eorum error nullo negotio conuincatur: repudiatusque iam ante sit ac refutatus multis & eruditis rationibus Laurentii Iouberti Medici praestantissimi, & in Gallia nostra florentissimi: quem prudentia & iudicio suo utentem, spero mihi quoque non negaturum plagas istas uredini iunctas esse posse non propter globulum, quem quis e fistula ferrea eminus ac longinquolex loco, sed quem e bombardula cominus eiaculatus aliquis fuerit, ut hodie frequentissime accidere uidemus, tam ex propinquo illata plaga, ut etiam uulneratorum uestis aut bariba incendatur: idque propter uim solius pulueris inflammati, qui ardens atque ignitus e bombardulae fistula foras fertur. Quod si quis dicat ignem iltlum non admodum procul ferri, ex comtrario respondebo, tam propinquo ex loco emitti posse, ueluti si quis corpus ipsum attingeret, ut sentiri prius possit, quam euanuerit. Rursus si quis argutior quaerat, an arma aut uestes prohibere non possint, quominus ignis ille suam impressionem in parte laesa efficere ualeat. Quantum ad arma, mihi non dubium est, quin impetum illius retundant, multo magis quam thorax ex bubali corio, aliaue uestium genera, quae ictu etiam cum interula inflammantur, ut saepenumero ipsi uidimus: neque uero tum dubitandum est, quin aer inflammatus sequens impellensque globulum a quo ictus infertur, imprimi possit etiam in parte oblaesa. Uerum quid tum dicent, cum ex bombardula cominus corpori intenita, ictus in apertum ac nudatum hominis membrum impactus est? Num omnes milites chirothecis, aut cassidibus utuntur? annon admoueri solet interdum bombardula gutturi, aut manui, aut ori aperto ac nudato? Qui solent in acie & praeliis uersari, multo hac de re certius mihi testimonium reddere poterunt, quam ii qui in umbraculis & extra teli iactum ( ut dici solet ) disputant. Certe ubi id accidit & in partem nudam uulnus comminus impositum fuit; negari non potest, quin istiusmodi plagae possint adustione & uredine complicari. Quod cum ita sit, magno errore ducuntur, qui eas putant semper uredinis expertes esse, existimantes ignem a solo globulo ferri, regulasque nimium generales statuunt, quae tamen non paucas exceptiones patiuntur: quemadmodum ex iis intelligi potest, quae de ueneno, quod hisce plagis coniunctum esse potest, & uredine superius explicauimus. Haec igitur habui quae dicerem de istiusmodi plagarum essentia, uariisque affectionibus quae illas comitari possunt: quales, ut plurimum, esse solent solutio continui, cum contusione & dilaceratione, a quibus duae tantum indicationes curandi, demonstrantur: nimirum consolidatio partium disiunctarum, & substitutio earum quae dilaceratae sunt: quae si cum uredine coniunctae sint ( quemadmodum fieri posse docuimus ) ad tertiam indicationem aut intentionem ( ut dicunt ) confugiendum erit, hoc est, ad ignem restinguendum, & empyreuma extrahendum. Postremo etiam ad quartam, nimirum ad salutare aliquod alexipharmacum, quoties aliquid subesse ueneni existimabitur: occurendo praecipue periculbsioribus incommodis, atque inuestigando tot uarias indicationes curantes, conseruantes & praeseruantes, quot uarii morbi cum uariis caussis & symptomatibus complicati proponuntur. ◉ De harum plagarum differentiis, signis & uariis indicis. Cap. Ii. Qui attentius naturam earum partium considerant, in quibus huius generis plagae fiunt, earundemque substantiam utilem, actionem, positionem, sensum & figuram: item qualis essentia sit diuisionis, aut solutionis continui, qualesque propriae ipsius differentiae sint, & ratione & experientia cognoscent, quales quantaeque indicationes ad ueram earum curationem exquirantur: comparabuntque ( ut inter se respondeant ) indicationes illas cum uariis affectibus, & morbis praesentibus: prouidebuntque ne qui nondum orti sunt, enascantur: quemadmodum Galen. lib. Meth. 4. & 7. docuit. Ad hanc rem magnopere conducet propriarum differentiarum cognitio, & consideratio, magnae an paruae sint, profundae an planae: quae differentiae a globulis ex uariis metallicis materiis & figuris ( tanquam a caussa procatarctica ) oriuntur. Nam illorum alii sunt longi, plani, magni, minores, tenuissimi, qui uariis modis humanum corpus oblaedunt: alii uniuersum corpus, alii partem duntaxat tollunt: alii per centrum permeant, carnem & neruosas partes dilacerando, aut ossa confringendo, aut carnem tantum pertundendo, neque perforando, pro uariis ac dissimilibus globulorum ictibus, & prout eminiis aut cominus emissi sunt: prout praeterea corpus ictum est, cum uel nudum est, uel tectum, & tectum fortasse lorica firma, & ( ut nunc loquimur ) sic temperata ut transfigi non possit, neque corpus ullo modo uulneratum sit: aut si corpus ictum est, plaga non ita magna & profunda est, & periculosa, cum lorica duritie & firmitate sua uiolentiae ictus obsistat: praesertim si non maiore machina, sed exigua tantum fistula ferrea globulus emissus fuerit. Porro non dubitandum est, huiusmodi omnes differentias ad unum genus referendas esse, hoc est, ad solutionem continui, que interdum apparet, interdum occulta est. Manifesta est, quae sensu aspectus & tactus percipitur, si euidens plaga appareat cum lurido carnis colore, ut eschara esse uideatur, eique coniunctus est dolor grauis, cum presertim neruosae partes laeduntur: quod nobis significare poterit ( praeter uulnerati testimonium, cuius ad has res momentum, permagnum est ) uulnus ictu bombardulae factum esse. Occulta autem sine manifesta cutis incisura est, quae Graecis ἐκχυμωσις dicitur, ac ex sanguine subter carnem & cutim effuso percipitur, partemque laesam lurido & uiolaceo colore afficit. Haec sunt frequentissima eiusmodi uulnerum signa, ubi tantum habenda est ratio simplicis: diuisionis iunctae cum contusione. Sed quoniam superiori capite docuimus illa uulnera posse interdum cum ueneno & adustione complicata esse, contra quam nonnulli arbitrabantur: commodissimum erit Medicum operam studiumque adhibere in singulis illis affectionibus, per sua propria & peculiaria signa discernendis: que affectiones possunt esse ( ut supra dictum est ) cum illis uulneribus complicatae, ut suum cuique proprium remedium exquiratur: ac diligenter animaduertere, quaenam affectio periculosior sit: que ( ut Galenus docet ) non tantum prima, sed etiam sola curanda est: quandoquidem interdum cogimur propter illius rationem non modo alias affectiones relinquere, uerumetiam nouas efficere, ut ei quae periculosior est, succurramus. Atque haec nimirum caussa est, cur horum uulnerum cognitio, quae cum ueneno intromisso ratione globuli complicata sunt ( ut sup. cap. docuimus ) prorsus necessaria sit: ne interitus inopinatus, qui fortasse inde contingeret, imputetur corruptioni aeris, & aliis primis qualitatibus: cum plerunque culpa in Medicorum imperitia aut pertinacia posita sit: siquis sibi contra ueritatem persuadeat haec uulnera nunquam uenenata esse, atque hac de caussa ueram medendi rationem aspernetur. Huius rei caussam tribuent fortasse nonnulli plethorae aut cacochymiae: quam certe ingenue agnosco, & secundum Galenum fateor, potissimam esse caussam incommodorum, atque etiam exitii uulneribus omnibus inferendi. Sed etiam si signa ex quibus uenenum arguitur, commune aliquid habeant cum illis, quae ex bombardularum ictibus accidunt, ubi sola contusio complicata est: discerni tamen atque internosci poterunt, prout magis aut minus urgent: prout etiam magna sunt symptomata, & accidentia quaedam extraordinaria, quae saepenumero interueniunt. Signa complicati ueneni. Itaque si caro liuidior est, quam uulgarium plagarum, quae a sclopetariis inferuntur, & tanquam emortua, cum totius partis decoloratione, doloribusque extraordinariis atque intolerandis: itemque cum inflammationibus & doloribus pungentibus, praesertim in plagarum ambitu, cumque grauedine & torpore totius corporis, plerunque non sine febribus ardentibus, & syncope & alienatione mentis, haec omnia uenenatam quandam qualitatem indicabunt cum illa plaga coniunctam esse: praesertim cum Medicis exploratum est, nullam esse manifestam caussam propter quam tam grauia symptomata interueniant: quemadmodum interdum uidi usuuenire in simplicibus quibusdam uulneribus, etiam sine ulla partium neruosarum dilaceratione factis. Sed totius huiusce rei certiora signa esse poterunt, si qua indicia extrinsecus appareant, quae ex aegroti sermone cognosci poterunt, aut familiarium & domesticorum testimoniis: adhibitis etiam coniecturis ex loco, ex personis & modo, quo imposita plaga fuerit. Porro inter signa certissima globuli consideratio principatum tenet, si forte reperiri possit. nam incisus atque in duas partes dissectus, apparet obscurus, uiolaceo & purpureo colore permixtus, alio denique quam quo reliqui globuli esse solent: partes uero post incisuram rutilum quendam colorem habent. Tum enim certo affirmari poterit, globulum ueneno aliquo imbutum ac perfusum fuisse: quo etiam ipsius globuli substantia affecta, ac immutata fuerit: quod potissimum cognoscere licet ex colore interiore, qui admodum alteratus est, obscuratus & liuidus, sicuti supra dictum est. Licebit etiam id cognoscere per ignem explorato globulo, qui non temere dictus est aptissimus ad uenenorum omnium purgationem. Nam cum uera quae dicuntur uenena, sint substantiae prorsus spiritualis, & aereae, facile ui ignis in auras euanescunt, non tamen moderato aliquo calore ( qualis inpulso globulo sentitur, ut Ambrosius Paraeus existimauit, qui potius temporis progressu ea fixaret & retineret, ne uolatilia essent, & per consequens ne nocerent ) sed per calorem uiolentum qualis est calor sublimationis. Sic illo calore exaltatur & euanescit Mercurius, itemque Arsenicum, Auripigmentum, aliique consimiles spiritus: eademque de caussa purgari non possent nisi in collo uasorum sublimatoriorum frigido comprimerentur. Itaque si suspectus globulus fundatur, ac super igne uehementi satis diu retineatur, fumusque ex illo exhalet ater, foetidus, & metallum globulicircunfundens ( a quo magnopere cauendum est ) metallumque post fusionem non modo purgatum non sit, sed etiam atrum, liuidum, & obscurum appareat: ( quod propter uenenatum uaporem qui metallum circunfundit, solet accidere ) signum erit certissimum ueneni cum globulo permixti, quod cum plaga complicatum esse potest, quemadmodum supra disputauimus: idque prout diu aut breui tempore in ipsa plaga permansit. Haec sunt signa, quibus uenenum indicari solet: quod eo periculosius esse iudicabimus, quo uires hominis magis prostratas uidebimus. Signa complicatae adustionis. Praeterea uesicatio, excoriatio, dolor mordens, & siccitas cutis contractae atque induratae, significant adustionem propter puluerem inflammatum complicatam. Quae facilius & certius intelligi poterunt ex uulnerati sermone, qui plerunque indicare poterit, utrum eminus an cominus percussus fuerit: cui rei testimonio etiam uestes adustae esse poterunt: eaque omnia diligenter Medicus animaduertet, ut pote urgentiora, & que malum efficere grauius possunt, atque idoneam curationem prohibere: propter copiam defluxionum, aliaque grauissima symptomata, quae plerunque accidunt: nisi mature salutaribus remediis prouideatur: quemadmodum Galen. 4. Method. cap. 5. praecipit, docens curationem ulceris ( quodcum altera quadam affectione coniunctum est, cuius curatio debeat antecedere ) non esse tanquam solius ulceris: sed prius illam affectionem curandam esse, ac tum demum ad ulceris curationem deueniendum. De Iudicio. Porro his de rebus eo certius statui iudicium poterit, quo diligentius Galeni sententia in ipsius Methodo inculcata considerabitur: Meth. 4. cap. 6. morbos uidelicet tribus de caussis graues esse. Primum, propter partis affectae praestantiam: deinde propter mali magnitudinem & uehementiam: postremo propter ipsius malignitatem. Itaque si praecordia, si cerebrum, in potissima sui partis substantia uulneratum sit, mortiferas esse plagas iudicabimus: sic pulmones, diaphragma, uentriculus, lien, renes si laedantur ( nam hae quoque sunt ratione officii principales partes ) ut plurimum sunt lethales: eodemque in numero sunt uulnera in intestinis accepta, praesertim si in gracilioribus & minime carnosis facta sint: itemque in uesica, quia cum sint partes membranosae, agglutinari non possunt: eademque de caussa uulnera, quibus caput transfixum est, aut stomachus, aut uentriculus, periculosa esse concluditur. Uulnera quo maiora sunt & profundiora cum dilaceratione neruorum & ossium fractura, eo periculosiora sunt: ac praesertim ea quae accepta sunt in capite cum fractura cranii: itemque quae iuncturis propinqua sunt, propter magna & uaria symptomata quae inde consequi solent. Uulnera in quibus malignitas, ac praesertim uenenum complicatum est, periculosissima esse solent, quanuis in specie exigua sint: quoniam propter contratiam illius ueneni substantiam, & qualitatum excessum, non solum temperamentum, uerumetiam propria facultatum corporis substantia plane peruertitur, atque immutatur; praesertim cum uulnus factum est cum apertura cutis, quae sua densitate prohibere non potest ( quod alioqui faceret, ac tum praesertim cum uenenum esset crassioris substantiae ) quin ipsius contagio inficiat spiritus, sanguinem, & humores, & per consequens communicetur cum partibus nobilioribus, unde mors ut plurimum consequitur. Caeterum haec omnia uulnera eo periculosiora iudicabuntur, quo certius deprehendentur esse complicata cum uariis & magnis affectionibus, & symptomatis, & corpora erunt cacochyma: idque tum praecipue cum in exercitu grassabuntur ( ut saepenumero euenit ) morbi Endemii ex aere promanantes, qui etsi substantiae sit simplicis, neque putrefactioni obnoxius, repente tamen magnam quaitatibus commutationem affert: cum ilis sordibus & foetoribus infectus est, qui enim magno exercitu esse solent in ea parte, ubi impedimenta sunt; & cadauera iumentorum; interdum etiam hominum insepultorum: unde foeditates, tetrique odores nascuntur, quibus plerunque miites inficiuntur. Praeterea crebrae commutationes & inaequalitates, quae ex temporis iniuria nascuntur, maximum liuiusmodi uulneribus incommodum afferunt, ac uulneratos in periculum adducunt: ac praesertim cum hyems sicca crebris aquilonibus antecessit, uer autem subsecutum est australe & pluuiosum, unde quamplurimi superflui humores enascuntur, qui uarietate illa commoti & conturbati facile corrumpuntur: unde ardentes ac pestilentes febres consequentur, cum aer corruptus sese per illas permiscuerit: itemque inflammationes, gangraenae, & mortificationes, atque ad extremum interitus, quemadmodum Hippocrates in lib. Epidem. testatur in tertio Aphorismo. Neque uero praetereunda est perdita & dissoluta uitae ratio in plerisque non modo militibus gregariis, uerumetiam ductoribus, praefectis, legatis, ac tribunis: qui plerunque iis uesci cibis coguntur, qui forte reperti sunt, siue frigidi, siue calidi, siue cocti, siue crudi, siue boni, siue mali, persaepe magna leguminum copia, & fructuum ac baccarum: plerunque etiam uti coguntur aquis corruptis, aut uappa, & uino mucido, aut recens infuso, idque intempestiue, nulla expectata coctione, contra multorum consuetudinem ac naturam, quae propter illa incommoda corrumpitur. Ex huiuscemodi peruersa & deprauata uitae ratione nasci solent in exercitu morbi pandemii, uulneribus infestissimi propterea quod illorum ratione sanguis corrumpitur, humoresque uitiantur: unde uulnerum malignitas augetur, uariaque symptomata contingunt. Ex contrario iudicanda erunt uulnera eo minus periculosa, magisque sanabilia, quo minora erunt illa incommoda, & quo longius aberunt a praecordiis, reliquisque nobilioribus partibus, ac sine dilaceratione neruorum, aut ossium, & malignitatis erunt expertia. Etsi autem Medicus iudicarit uulnus plane mortiferum, non tamen continuo eger pro perdito ac desperato habendus ac deserendus est: uerum ex contrario salutaribus remediis ei succurrendum est: quippe cum natura, praesertim arte adiuta, miracula interdum edat, quibus ex euentis Empirici laudem sibi & gloriam captant, magna cum medicine infamia & dedecore. Itaque freti illo nature bono interdum corum curationem suscipiunt, qui prope iam sepulti uidebantur, & a Medicis erant deplorati: unde ad Medicos dedecus, ad illos summus honos peruenit: quemadmodum biennio ante usuuenisse audio nobili cuidam Prouinciali, Uinssio, qui cum in exercitu regio contra Rupellam esset, & globulo plumbeo transfixus, a Medicis desertus, existimantibus iecinoris substantiam eo ictu laesam esse, tamen a nobilibus quibusdam ipsius amicis curatus est, adhibitis medicamentis satis familiaribus. Quod egregium documentum esse potest mirificorum naturae effectuum, quae persaepe doctissimorum quorumque Medicorum iudicium fallit: quos tamen nunquam oportet salutaribus & extremis remediis aduersus extremos & pestiferos morbos destitutos esse: quemadmodum Cor. Celsus praecipit, satius esse remedium aliquod adhibere, quam nullam omnino medendi rationem tentare: praesertim in morbis penitus desperatis. ◉ Cap. Iii. Superiorum uulnerum curatio sumitur ex duabus generalibus ri, nimirum ex diaeta & uictus ratione, ex euacuatione humorum: postremo ex Chirurgia. Atque ut ordinem ac methodum aliquam certam ac facilem instituamus, primo loco de diaeta & uictus ratione disseremus, quae uulneratis praescribenda est. Illam enim constat esse utilissimam, & ad eorum incommoda curanda opportunissimam. De uictus ratione. Ea uictus ratio, que uulneratis praescribenda est, sicut ea quae aliis morbis affectis praestitui solet, secundum idoneam administrationem sex rerum non naturalium completur. Particularis autem consideratio accepti incommodi magnum habet momentum: ueluti temporis, aut uirium, & naturae, & constitutionis aegroti, consuetudinisque ipsius, tum in potu, tum in cibo: quemadmodum copiose demonstrat Hippocr. in lib. De ratione uict. in morb. acut. Nam satis constat aliam a chronicis & diuturnis morbis, aliam ab acutis uictus rationem exigi: eamque pro ratione initii, accretionis, status, aut declinationis morbi mutandam esse. Nemini etiam dubium esse debet, & regionum, & temporum rationem ( quorum alia sunt frigida, alia calida, itemque alia pluuiosa & humida, alia sicca ) mutationem aliquam in uictus ratione exigere. Neminem quoque negaturum arbitror, quin natura & constitutio aegroti consideranda sit: cum inter omnes constet, corpora impura, quo magis aluntur, eo magis laedi. Considerandae preterea uires aegroti, secundum quas non modo uictus rationem, uerumetiam aliorum omnium medicamentorum administrationem accommodamus. Quantum ad consuetudinem, fatentur omnes magnam eius rationem habendam esse: praesertim cum repentinae omnes mutationes, eo periculosiores sint, quo magis contra consuetudinem & constitutionem egrotorum eueniunt, quemadmodum Hippocr. in libr. De uict. rat. in morb. acut. docet, & ratio ipsa demonstrat. Nam si quis uolit nulla rerum illarum habita ratione generaliter omnibus qui sclopetariis uulneribus affecti sunt, strictam uictus rationem praescribere, quemadmodum uulgo fieri uidemus: neque rationem habere uitae quotidianae, cum nonnulli ter quaterue quotidie atque adeo quibusuis horis cibum capiant, nonnulli uini potu ne in morbis quidem sine summo uitae discrimine carere possint, certe si strictam & austeram uictus rationem praescribamus, continuo illud eueniet, quod Hippocrates supradicto loco concludit, ubi de iis scribens qui ter aut quater in die cibum capiunt, ait, si prandio abstineant, debiles fore: ex contrario uero, eos qui tenui uictu contenti esse solent, silargius ederint, aut biberint, aut aliis horis quam quibus consueuerunt, infirmos ac debiles futuros. Itaque secundum illius summi uiri authoritatem, danda erit opera, ut ex usitata & consueta uictus ratione, qua sanus utebatur, eam, qua aegroto utendum est, aestimemus. Nam illud tenendum est, Naturam rebus usitatis, consuetis & familiaribus delectari: easque certiores, salubriores & conducibiliores esse, ( quanuis aliquantisper studio & intentioni nostrae aduersentur ) quam quae nouae & praeter consuetudinem excogitantur, ad aegroti quidem salutem, sed cum subita & magna mutatione, naturae maxime aduersaria. Atque haec nimirum caussa est, cur doctissimi quique Germani Medici usitatam illam, & quotidianam uiuendi consuetudinem retinendam putent, usumque uini uulneratis suis permittant, qui alioqui actum iam de se existimarent, propterea quod aquae usus illis est perniciosissimus: quemadmodum uidi usuuenire non modo in Gallia, uerum etiam ( idque felicius ) in Germania, ubi uinum, ut plurimum est ὀλιγορόρον & tenuius multo quam in Gallia. Quae tamen non eo dico, quasi nolim aegrotis aliam uictus rationem praescribere, quam eam qua uti, cum sani essent, solebant: neque tam imperitus sum, ut id credam: uerum ut Chirurgos admoneam, ne tam austeram illis uitae rationem praescribant, quam uulgo solent: sed ut in qualitate & quantitate ciborum modum adhibeant, prout morbi ratio postulare uidebitur. nam in morbi statu, dum propter inflammationes & acerbitates dolor urget, minuenda est ciborum copia, & continentia in uictu adhibenda, quenadmodum Hippocr. docet libr. De rat. uict. in morb. acut. Aphor. 10. Quinetiam prout anni ratio fert, uiuendi modum praescribi oportet, cum aliorum uentres calidiores sunt, aliorum frigidiores: facilioresque nonnullorum concoctiones, prout uulneratorum constitutio patitur. Nam pituitosis & phlegmaticis permittentur quaedam, que sanguineis & biliosis interdicentur, sicuti Galenus docet. Ratio etiam habenda est aetatis, uirium & consuetudinis, quemadmodum supra demonstratum est: praebendaque sunt cibaria iam inde ab initio non ita parce ac tenuiter, sed paulatim imminuenda usque ad finem status morbi: ita tamen ut aegri ualetudo praescriptum illud ferre possit: quod praescriptum necessario & accurate obseruandum est. His rebus omnibus consideratis accedendum erit ad legitimam administrationem rerum non naturalium, ut instituto nostro satis faciamus. De Aere. Aerem igitur deligi oportet siccum, & temperatum: talem enim omnis continui solutio postulat, quae per exsiccationem consolidanda est. Quod si quis forte obiiciat, non esse in nostra potestate aerem exsiccatum aegrotis praebere, praesertim cum nihil in rerum natura humidius sit, quemadmodum Arist. docet Meteor. 2. atque adeo aquam humiditate superet, quae tamen in specie humidior apparet, quippe que propter crassitudinem suam immersas res madefaciat: quod aer propter partium suarum tenuitatem praestare non potest: facilis & expedita responsio haec erit: aerem tamen corrigi atque eligi talem posse, ut ad institutum consiliumque nostrum multo accommodatior esse possit. Nam satis constat, locorum & domiciliorum alia aliis calidiora esse, aut frigidiora, aut sicciora, aut humidiora. Illa enim quae ad Septentriones uergunt, frigida sunt: quae ad Austrum, calidiora: prout Sol iis remotior aut propinquior est. Quinetiam regionum situs considerandi sunt: nam aliae sunt montosae, aliae palustres, nonnulle lacubus, stagnis & fluminibus propinquae: quarum rerum omnium uarietate, qualitas ipsius aeris mutatur, ac peruertitur. Quis ignorat Asiaticos homines alterius esse naturae, quam qui Europam incolunt? quod Hippocrates ( in lib. De aere, locis, & aquis ) uarietati mutationique temporum attribuit, quae regionum naturam asperiorem durioremque efficiunt. Eaque ipsa caussa est, quamobrem homines montani aut qui proxime flumina aut mare incolunt, alterius: naturae & constitutionis sunt, quam qui urbes aut campos ab aquis remotiores incolunt. Iam uero quid dicemus de situ & positione urbis. Ferrariae aut Florentiae; quarum in illa uulnus omne in capite acceptum, pestiferum est: in hac, tibiis imposita uulnera immedicabilia sunt? Eadem de caussa Hippocr. his de rebus tractans, scribit Austrum qualitates subs. immutare pro ratione regionum per quas fertur, atque ut aliae aliis frigidiores, aut calidiores sunt. Scribit enim illum primum ex frigidis & glacialibus regionibus oriri, unde uenti nascuntur, quemadmodum Arist. Meteor. 2. demonstrat, eiusdemque esse naturae cuius sunt septentrionales, unde Boreas gelidus exoritur: ut, qui regiones illas incolunt, sentiunt: postea per Solis uias, perque Meridiem delatus, adeo exardescit, ut propter Solis calorem frigus suum amittat, plantasque exurat, & Lybiae incolas aestu siccos aridosque efficiat. Inde per mare delatus, eiusque humorem eliciens magnam illam quam contraxerat, siccitatem amittit, humidusque efficitur, qualis in cuncta Italia sentitur, & in ea Galliae nostrae parte quae Occitania nominatur. Haec autem uera ratio est, cur eum his plagis adeo infestum arbitremur: propterea quod nimirum ista humiditas calori coniuncta magnam putredinis & corruptionis copiam affert: quemadmodum supra demonstratum est. Idem de Borea dici potest, qui certis in regionibus multo salubrior est, & putredini resistit: in aliis pestilentior est: adeo ut pestes aliique morbi ex putrefactione nati, flante Borea increbrescant. Cuius rei caussa tum regionum uarietati ( ut diximus ) attribuenda est, tum etiam oppidorum positioni: uelut in locis aquosis aut palustribus, quorum uitio propriam uentorum qualitas immutari atque alterari potest: corpora etiam eadem ratione humidiora, pluribusque superfluitatibus imbuta reddi possunt. His consideratis simulque anni temporibus animaduersis ( quae cum uaria & dissimilia sunt, propter tam multas diuersasque mutationes, que quotidie eueniunt, ut Hippocrates docuit in libr. De aere, locis, & aquis, qualitatem aeris immutant ) Idoneus aer & ad institurum nostrum accommodatus quoad eius fieri poterit, deligendus erit, ubi uulneratus moretur. Sed quoniam uix ac ne uix quidem potest id commode fieri, quod plerunque uulnerati, doloris acerbitate oppressi migrationem; & succussum ferre non possunt, ac saepe iis ipsis in locis manere, in quibus uulnerati sunt, aut in proximas seurbes conferre coguntur: ueruntamen locus ille ubi diu exercitus resedit, potissimum uitandus erit, quod aer ille a contagione suspectus sit: uitanda etiam erunt loca palustria & aquosa, ex quibus uapores crassi exhalant. Ex contrario ea deligenda erunt loca, ab aquis & paludibus remota, quorum aer purus, limpidus, ac serenus sit. Uidendum etiam ut conclauia uersus Septentriones potius quam Meridiem apetta sint. Quod si frigidior aer uideatur, frigiditatem illam igne temperari oportebit, qui in foco conclauis excitandus est, ac nonnunquam odoratis rebus corrigi, ueluti mastiche, rosis, baccis iuniperi, aliisque generis eiusdem. Aestate uero irrorationibus utendum erit, ueluti oxycrato, conspergendumque conclaueriunco; herbisque aliis uiridibus, foliisque uitium & salicum. Atque hac ratione aer ad uulneratorum salubritatem accommodari poterit; corrigique, prout laesae & affecte partes postulare uidebuntur. Nam plagae in capite aut commissuris acceprae frigidum aerem multo magis propter mordicationem formidant; quam aliis locis impositae. De cibo & lotu. Quantum ad cibum, certum est eum praebendum & accommodandum esse, prout mali ratio ( quemadmodum Hippocrates docuit ) itemque uulnerati constitutio ferre potest;, nequid subito inno uetur: nam subitae mutationes ( ut antea demonstratum est ) periculosae esse solent. Cibos porro boni succi esse oportet, neque plenius & copiosius alere, ac praesertim usque ad exitum: status morbi: quo tempore parciore utendum: est cibo, quam postea. Panis sit apte fermentatus, & commode coctus: Praebeatur auicularum caro, ueluti turdorum, aliarumque consimilium, quibus adhibeatur succus mali aurei, limonum, aut ius ex oxalide expressum ad excitandum appetitum: item ius panaceum, hoc est, ex pane & pullo, elixo prius cum buglosso, oxalide, lactucis, eiusdemque generis herbis: quinetiam hoc pullaceo iure mane uti saucius poterit ad aluum molliendam, pruna quinetiam passa ad hunc usum aptissima sunt, itemque racemi Damasceni conditi, hordeum mundatum bene coctum, lac amygdalinum, aut ex auena: nam haec omnia conuenientissima sunt, ac praesertim initio cum sauciati cibos omnes, nisiiliquidi sint, fastidiant, Post statum morbi, uti licebit, perdicibus & pullis, & caponibus tenellis, & ouillai minutatim incisa cum suo succo, adhibito etiam citrino. Proderunt deniquem alii omnes cibi, suaues, delicati & ad concoquendum ifaciles, & bonii succipauperioribus saris esse poterit panaceum ex uitulina & ouilla carne paratum, pruna passa, racemi passi, & ( si facultas ferat ) pullus: eiusdemque generis nonnulla quae ipsius tensitas feretu. Interea prohihibendus erit usus ciborum crassiorum, & ad concoquendum difficilium, & mali succi, & auium omnium aquatilium, & palustrium: abstinendum a bubula, ac praesertim a suilla & carne salsa; rebusque aliis mordicantibus, itemque ab aromatibus, que nonnulli species appellant. Potus autem illorum erit ex ptisanai, aqua Hippocrarica, aqua filtrata & cocta etiam ad eorum usum: qui sanguinei & biliosiores erunt: aliis praebebitur ( ac praesertim iis qui nunquam antea diluto utebantur uino ) rubellum uinum, tenue, & aqua temperatum: idque etiam ab initio, nisi forte febris aut inflammatio id prohibeat. Quantum autem ad corporis laborem aut requiem attinet, obseruandum erit illud usitatum Italorum prouerbium, La gamba al letto, & la man al petto: retinendumque Hippocratis praeceptum ex lib. De ulcerib. quietem sauciatis omnibus maxime conuenire, laborem uero perniciosum esse: neque stultius quidquam a Medico fieri posset, quam si corporum exercitium iis praescriberet, quibus otio & quiete tantopere est opus, ac ne interdum quidem sese prae dolore mouere licet: ueruntamen eius exercitii loco, adhiberi poterunt frictiones in locis sanis, ac praesertim in oppositis: tum enim reuulsionis uim obtinebunt, humorumque defluxum a locis affectis auertent, humoresque ac superfluitates, quas diuturnior quies generat, exsiccabunt, ut Hippocr. in lib De diaeta tradidit. Quantum ad somnum attinet, permittendus erit aegroto, cum id natura exposcere uidebitur. Somnus enim in morbis omnibus ad concoctionem pernecessarius est. Uires enim, per sanguinis fluxum, dolores, aliaque symptomata prostratas, reficit. Adhibenda tamen cautio est, ut si plagae sunt interiores & ueneno complicatae, moderatior sit: ne forte maior humorum copia in partem affectam influat: quandoquidem sanguis per somnum in interiorem se partem recipit. Omnes autem animi perturbationes perniciosissimae esse solent, atque inprimis ira, quae uentriculum ciet, & humotes fluidiores, subtilioresque efficit, unde maior defluxionum atque inflammationum copia promanat, aliaque in affectam partem eiusdem modi accidentia quamplurima. Repletionem autem & exinanitionem propterea tacitus praeterii, quia separatim de utraque illarum mox tractare institui, meamque semel sententiam aperire. ◉ De secunda intentione, hoc est, de humoribus euacuandis per phlebotomiam & purgationem. Cap. Iiii. Non temere, neque sine magna & graui caussa Galenus in sua Meth. Meth. 4. cap. 6. hanc prae- claram Hippocratis sententiam commemorat, ac laudat: " Medicum oportere non modo Na¬ " turae imitatorem esse, uerumetiam eorum " quae, cum sua sponte eueniunt, confe¬ " runt ": cum Medici officium sit, Naturae " defectum supplore, eaque accidentia perniciosissima preuidere, quae illi accidere possunt, idque per indicationes ex morbi grauitate conceptas. Harum duo genera reperio, missionem sanguinis, & purgationem: quarum utraque magnopere ad sclopetaria uulnera necessaria est, quae inter grauissimos morbos uerissime tribus illis de caussis, numerare possumus. Maxime igitur necesse est, sanguinem in hisce uulneribus curandis detrahere, idque statim de principio, ut defluxus humorum in partem affectam prohibeatur, caueaturque ne phlegmone aliquo molestetur: neque mali concoctio expectanda est, aut tandiu differendum, dum initium & status mali praeterierit, quemadmodum Auicenna credidit, cuius opinio rationi omni aduersatur, atque adeo Hippocratis authoritati, qui censet, siquid mouendum uideatur, id statim de principio tentandum esse. Porro haec missi, sanguinis facienda est, idque in contrariis, siue oppositis partibus: tum praecipue cum ueneni suspicio nulla est cum illis uulneribus complicati: tum enim reuulsiuae curationes interdictae sunt: quoniam uenenum eliciendum est per scarificationes, aut ipsius partis affectae, aut inferiorum, atque adeo remotarum partium: cauendumque ne longius serpat ( ut ipsius natura fert ) in partes nobiles ec principales, quemadmodum planius exponemus, cum de praecipua horum uulnerum curatione tractabimus. Tempus mittendi sanguinis ( nisi uel per sanguinis fluxum uel per aliud quoddam accidens aliter cogamur ) matutinum esse oportet, atque ante missionem commodissimum erit clysterem adhibere, ad excrementa ex intestinis educenda. Porto in illa missione sanguinis, obseruanda erit non modo uulneris magnitudo, uerumetiam totius corporis plenitudo: pro cuius modo parcior aut profusior debebit esse missio. Aetatis quoque rationem haberi oportet, & temporis anni, & habitationis, aliarumque rerum quae perit i Medici prudentiae committendae sunt, cui uidenda quae Galen. in lib. De missione sang. hac de re tractat. De purgatione in his uulneribus instituenda. Purgationem eque ut missionem sanguinis, in his uulneribus duabus de caussis esse adhibendam, nempe propter morbi magnitudinem, & uitiosi succi abundantiam, licet colligere ex iis quae Gal. libr. Meth. medendi quarto his scribit uerbis: " Purgatio non in sola cacochy¬ " mia conuenienter suscipitur; sed ( sicut " missio sanguinis ) uel propter ipsius abun¬ " dantiam, uel propter morbi magnitudi¬ " „ nem: ita purgatio & propter abundan„tiam alterius cuiusdam succi, & propter „ uim morbi adhibetur. " Nec sunt excusandi qui genus istud remedii contemnunt, quasi nihil aut parum ad istorum uulnerum curationem pertineret, cum & ratio & experientia contrarium iis demonstret, qui Hippocratem & Galenum tanquam duces secuti, huiusmodi uulnerum curationem methodice tractauerunt. Hipp. lib. de ulcerib. Purgatio enim ( inquit Hippocr. ) per aluum plerisque ulceribus prodest. „ " Praeterea uulneribus capitis, item uen„tris, tum inferioris, tum superioris, atque „ etiam articulorum. Addit praeterea, que „ exeduntur, & quae serpunt, quae diutur„na sunt, etiam quaecunque obliganda „ sunt, per aluum purganda esse. " Quod remedium de principio & statim post sanguinis missionem adhibendum est, partim ut irruentes humores ad partem affectam per oppositam ( quam ἀντίσπασιν Graeci dicunt ) reducamus: utique si in superioribus partibus uulnus illatum per inferiora purgemus: sin autem in inferioribus per uomitum & superiorem uacuemus, partim ut iam defluxionem parti infixam & inhaerentem per τάροχέ¬ τευσιν & uicinas partes deriuemus, quemadmodum & Hippocr. & Galen, docent. Quod si quis dicat, ex ueterum Medicorum sententia, sanis corporibus, & inquibus excrementum nullum redundat, qualia plerunque sunt militum corpora ( uix enim alioqui tantos labores perferre possent ) purgationem non conuenire, quod id & moleste ferant & uertigine afficiantur, & celerius exoluantur, quae accommodata sunt naturae depellendo: cum purgans medicamentum proprium educere humorem cupiens ipsumque non reperiens, sanguinem & carnes colliquet, & ex iis quod sanum est & integrum educat. Ueruntamen quia nisi euacuentur, in morbos, & grauiora symptomata casuri sunt: nempe in febres, inflammationes, dolores eximios, deliria & cet. eiusmodi, que uiolenta ista uulnera fere comitantur, necessaria erit commotorum iam humorum purgatio, ut etiam futuris occurramus: atque ut hoc modo, non solum affectam partem, sed & uniuersum corpus in bonam firmamque constitutionem reducamus. Ergo cum grauibus & acerbis istis uulneribus purgatio conueniat, magna cum animaduersione, diligentique consideratione praestanda erit. Habenda enim erit ratio constitutionis uulnerati, & consuetudinis, & aetatis eiusdem, itemque temporis & regionis. Ita quoque in reliquis, & humorem exuperantem & affectum locum spectabimus: quae omnia monebunt, quis humor, & quo modo, & qua parte sit depellendus. Atque inter caetera eligenda erunt & quae tuto praeberi possint purgantia, neque uiolenta illa quae Hippocratis & Galen temporibus in usu erant, adhibenda esse censeo: propterea quod facultate calidissima sunt, ac proinde febres excitant, sanguinem commouent; uulnusque ad inflammationem & abscessus disponunt: in quorum numero Elleborus, Colocynthis, & similia, presertim non praeparata, habentur. Porro commode uti quis poterit Cassia, Manna, Rhabarbaro, Senna, Polypodio & Agarico, praesertim illorum extractis: quae tutius in istis recentibus uulneribus repurgandis, quemadmodum & reliqua in diuturnis & malignis ulceribus commondius praeberi poterunt. Caeterum quoniam aluus quibusdam ne pharmaco quidem sumpto laxatur, propter uariam cuiusque naturae proprietatem ( sunt enim qui difficulter purgantur, sunt qui modica potione sumpta, sunt qui olfacta tantum copiose euacuantur ) cauendum erit, ne purgationem aegris praebeamus, quin prius ipsorum natura perspecta nobis fuerit: quod si ob stercus densatum, atque in intestinis ex siccatum euacuatio impediatur, leniente aliquo medicamento per os accepto, ut bolo ex ◉. i. cassiae parato, cum saccharo & sema anisi, prius aluus erit commouenda, uel iniecto clystere subducenda, cuius haec erit formula: ◉. maluar. uiol. mercur. betae ana m. i. sem. frigid. ma. anisi ana. ◉. i. hord. florum chamemel. borrag. & nymph. ana. p. i. fiat decoctio colata ab ◉. i. dissolue cass. extractae cum foliis sennae, diaprun, simpl. uel trypherae persicae ana. ◉. ui. mellis & olei uiol. ana ◉. ii. misce pro enemate. Sequenti die assumendum erit pharmacum, quod accommodandum erit prout aeger pituitae portione, aut bilis, aut alterius cuiuspiam humoris redundantia grauabitur. Facilius enim peragitur & melior est purgatio, qua molestus humor subducitur. ◉. Potio pituitosis conueniens. rad. ireos, cupatorii, pimpinell. & acori an. ◉. iii. rad. mechoac. polypod. quer. recentis & medull. sem. carthami an ◉. s. sem. anisi, passul. glycyrth. an. ◉. ii. herbarum ueronicae, betonicae, scabios. an. m. i. florum cordialium an. p. i. foliorum sennae ◉. ii. fiat decoctio. Colaturae infunde agarici trochiscati. ◉. ii. Expressioni dissolue syrupi rosarum solutiui ◉. i. fiat potio. Pro robustioribus adde diaphoen. ◉. i. s. aut ◉. ii. ◉. Potio pro biliosis. Cichorii cum toto, end. acetos. lactu. portul. ueronic. an. m. i. passul ◉. ii. iuiubarum, prunorum dulcium, an. pr. iiii. sem. melonum, cuscutae, citri, portul. & anisi an. ◉. i. s. florum cordial. an. p. i. santal. citrini ◉. s. fiat decoctio colata pro dosi, in qua infunde rhabarbari electi ◉. iiii. myrobal. citrinorum ◉. ii. cinnamomi ◉. i. Express. dissolue syr. de cichor. cum rhabarb. & ros. sol. an. ◉. i. misce;, fiat potio. Pro robustioribus adde elect. ros. Mes. uel elect. de citro sol. ◉. ii. ◉. Potio melancolicis conueniens. rad. cupatorii Mes. siue gratiolae & tormentillae ana. ◉. s. polypod. asari, tamarindorum ana. ◉. iii. sem. anisi & passul. mund. ana. ◉. ii. herbarum ueron. scabios. borrag. bugloss. fumariae, ceterach, polytrici an. m. s. cinnamomi ◉. s. Epithymi florum uiolarum & genistae ana. p. i. fiat decoctio. infunde foliorum sennae ◉. s. Express. dissolue syr. persicorum & de fumar, compos. ana. ◉. ui. fiat potio. Pro robustioribus adde confect. hamech, uel diapolypod. ◉. ii. Cum autem non unus tantum, sed omnes humores redundant, & mixti, ac per uniuersum corpus diffusi sunt, quod plerunque accidere solet, sequens catharticum erit adhibendum, praesertim si aliqua ueneni suspicio sit. ◉. Potio omnibus humoribus maignis expur. conueniens. rad. tormentill. angel. & gentianae ana ◉. iii. acori pimpinell. an. ◉. ii. polypod. querc. medull. sem. carthami ana. ◉. s. intybi latifol. cichorii, ueronicae, agrimoniae, scolopend. Iupull. fumar. an.m. s. glycyrrh. & uuarum passul. ana ◉. i. s. prunorum damasc. pr. iiii. sem. end. acetos. citri & portul. ana. ◉. i. sem. anisi. ◉. i. s. florum cordial. genistae & tamaricis omnium p. i. foliculorum sennae ◉. iii. fiat decoctio pro dosi, cui infunde rhabarb. ◉. ii. agarici ◉. iiii. spicae nardi, zinzib. an. ◉. i. Express. dissolue syrupi ros. sol. ◉. i. misce, fiat potio quae praebeatur & reiteretur, si opus sit. Alia complura parari purgantia medicamenta poterunt, quae periti Medici prudentiae committenda erunt: quemadmodum & ipsorum repetitio etiam in morbi statu, si uires ferant, & commodum uideatur. Quod si aeger ab horum medicamentorum usu abhorreat, extractis simplicium purgantium ut rhab. agar. senn. commode utetur. Ex quibus singulis, uel decenter mixtis, omnes etiam humores noxios expurgare poterit: quorum omnium idoneam praeparationem & dosim in libr. de med. uegetab. spag. praeparatione iam docuimus. ◉ De tertia generali intentione curatiua, quae per Chirurgiam completur, ac primum de primo apparatu. Cap. U. Diximus principio duas in istis sclopetariis uulneribus curandis indicationes curatiuas proponendas esse: si in ipsis solam contusionem, ac non uenenatam qualitatem, aut admistam adustionem consideremus: suppurationem uidelicet, & nouae carnis ingenerationem. Quod ut recte atque ordine fiat, finemque nobis propositum assequamur, nonnullae nobis erunt, quas subalternas dicunt, indicationes obseruandae: quarum prima iubet glandem prehendi educique, tum & minuta loricae fragmenta, & aculeos, & mucrones infixos, itemque uestium particulas, ossicula aspera, & pungentia, grumos, & caetera extrinsecus incidentia, idque sine dolore, si fieri possit, reuelli: & quae forsan in cauum inciderunt, ea digitis, aut tenaculis, aut forcipibus denticulatis, atque instar rostri aduncis extrahi: quorum ferramentorum licet uidere uarias formas depictas in libro Ambrosii Paraei Chirurgi peritissimi. Glans autem educitur, uel ab ea parte qua ingressa est, constituto sauciati corpore ( quemadmodum Hippocr. praecipit ) in eam figuram in qua tum erat cum uulnus accepit: aut certe ita prostrato, collocatoque in lectulo, ut quam proxime fieri poterit, ad eam figuram accedat. Educitur etiam glans interdum per eam partem in quam ui tormenti impulsa fecrebatur: propterea quod uiam sibi atque exitum in ea parte muniuit: qui tamen exitus, si opus sit, amplificandus erit scalpello, uel nouacula, quo facilius glans sequatur, & minor inflammatio nascatur: praesertim si specillo reperiatur, & in carne infixa sit, neque magnas uenas, & loca neruosa transierit. Itaque hic noua incisione opus erit, quae commodius fiet, si parum admodum integrae carnis ex aduersa parte supersit, &, si digiti admoueantur, subesse glans sentiatur, neque quidquam obstet, quominus incisio illa fiat. De re med. lib. 7. cap. 5 libr. 8. cap. 10. Hoc uero in utraque parte Chirurgo semper curae esse debet, ut scribit Celsus de telis extrahendis commemorans, ne forte neruus, uena maior aut arteria laedatur. Quod si periculum aliquod immineat, uel ita glans lateat ut reperiri non possit, satius erit eam tantisper dimittere, donec natura sua sponte ipsam extrudat. Quid enim expedit ingenti, uulneri ingens insuper aliud uulnus addere, & aegrum tantis cruciatibus frustra, fatigare, praesertim cum in multis infixa, glans ita latuerit, ut uulnere ad cicatricem perducto post annos multos abscessu aliquo facto sua sponte exierit? Porro primum istud propositum perficitur etiam medicamentis extranea depellentibus ( quorum magnus sane est usus ) praesertim si uenenata glande illatum fuisse uulnus suspicemur. Tum enim maturius aduentitia euellenda sunt. Qua ratione etiam ne uirus introferatur, & ad partes principes serpat, attrahentia ista ualentiora confestim assumenda sunt, quemadmodum in contrariis accidentibus mitiora. De quibus in cap. de uenenato uulnere alius nobis dabitur scribendi locus. Hoc primo proposito peracto, abstractis uidelicet ex uulnere, quantum facultas feret, omnibus alienis atque extraneis, deinceps de topicis & prima medicamentorum applicatione nobis agendum est. Uariam enim hac de retum Medicorum sententiam, tum castrensium Chirurgorum consuetudinem esse constat. Alii nanque ferrum candens, uel causticum, uel aliud quoddam exedens medicamentum, omni uulneri promiscue admouent: alii olea feruentia oliuarum uel sambuci: nonnulli theriacam: alii terebinthinam laudant: alii oleum catellorum tepidum probant. At frequentissime uulgus utitur suis ellychniis, ac stupis, aceto, oui candido & adstringente medicamento imbutis, quibus totum & cauum uulneris infarciunt, & uicinas partes inuoluunt atque obligant: quem apparatum per integrum diem non mouendum esse censent, fluxionem sanguinis, ut aiunt, metuentes. Sed quam perniciosa haec sit uulgi consuetudo, periti omnes iudicabunt. Haec enim medicamenta emplastica crasse ac terrenae sunt substantiae & facultatis adstringentis, quae subito exsiccantur, partemque affectam nimium comprimendo, dolores permagno scient: unde maiores oriuntur tum defluxiones, tum inflammationes, grauioraque symptomata, quod poros aut meatus cutis obstipent, humoresque cogant, & crassiores efficiant. Quemadmodum seuum, resina, pix, cera, butyrum, omnisque fluxilis materia frigore indurescit, minusque cedit tractantis fingentisque articulis: sic horum frigidorum medicaminum applicatione sine ullo discrimine, densantur humores, aegreque dissoluuntur, cuteque minus spirabili reddita spiritus oppressi suffocantur, propter retentam malignam humorum exhalationem, unde nonnullis gangraena innascitur, partisque totius interitus. Quod si aliorum remediorum penuria, & urgens necessitas, his uti remediis uulgaribus Chirurgos cogat, ad sanguinem immoderate fluentem sistendum ( quanuis id raro his uulneribus accidat ) tamen illa eligi ( cum datur facultas ) uel permutari debent, uel saltem frequenter oxyrhodino subtepido sunt imbuenda. Neque uero praetermittendum est, multos hodie uti ad horum uulnerum curationem non solum applicatione prima, sed ad perfectam usque ualetudinem simplici aqua fontana tepida, cum qua oleum & acetum alii commiscent. Quo remedio ellychnia & stupas imbuunt: idque cum tam foelici successu praestant, ut non pauci magicis carminibus & incantationibus hoc tribuant. Quod frequenti tamen experimento probatum est, neque a ratione alienum uidetur: quippe cum aqua etiam frigida uulnera simplicia iuuari Celsus lib. 5. cap. 26. scribat. ac ipsam quocumque modo impositam, imo & calentem ipsis prodesse alibi affirmet: dolores enim lenit, inflammationes arcet, ac defluxiones, sistit, quae symptomata statim in principio prohibenda esse, omnes ingenue fatentur. Deinde cum ex Hippocr. sententia contusis uulneribus, celerrima suppuratione medendum sit, hoc ipsum tepidae aquae fotum praestare, ueterum Medicorum scriptis & experientia comprobatur. Cum igitur illa primos & grauiores uulnerum impetus aptissime sustineant, ac repellant, nemini mirum uideri debet, si tum demum natura ( que in se & efficientem caussam & Balsamum naturalem continet, quo & fracta ossa conglutinentur, & unitatis diuisio consolidetur ) & uulnera carne repleat, & cicatrice tandem ipsa obducat: modo ars naturae ancilletur, eique ministret atque inseruiat: cauendo ne uulnus a caussis externis irritetur, & Balsami curatrix facultas impediatur, sed suo munere fungatur, uulnus ipsum exacte a sordibus ( quae sibi impedimento sunt ) linamentis & omnibus modis expurgando. Porro non possum non eorum institutum laudare, qui acetum & oleum commiscenda esse censent: quo remedio accepimus Uinssium illum, de quo supra sermonem fecimus, ante Rupellam desperato uulnere affectum a nonnullis Italis, aliosque praeterea complures curatos fuisse. Illud enim mixtum symptomatibus occurrit, dolori nempe, defluxioni, & inflammationi: ac preterea putredini resistit. nam illi summo studio ac labore obsistendum est ( cum huius generis uulnera ei ualde obnoxia sint ) ne gangraena aut sphacelus tandem subsequatur. Acetum enim corruptioni obsistere argumento est, quod, si condititiis rebus infundatur, eas conseruet ne mucore aut limo obducantur. Sic oleum uino uel alterius generis liquori superinfusum prohibet, ne uel uapescat, uel corrumpatur: siquidem aerem arcet, omnesque halitus excludit, qui putredinem inferre possent, eoque laudabilior mihi uidetur ipsius usus, quo foris & imbutum & intus assumptum ueneni acrimoniam retundit, quod cum istis uulneribus aliquando commixtum esse posse docuimus. Quo fit ut illorum comprobem sententiam, qui olea feruentia confestim uulneri admouent: salubriter enim adhibentur: partim quod relaxando efficiant ut interna prauorum humorum fuligo dissoluatur: partim quod impediant, ne externo aeris ac uentorum impulsu cauum uulneris feriatur. Aer hisce uuln. contrar. Hoc enim inter caetera obseruandum est, ne diutius aeri uulnus committatur, sed qua fieri poterit diligentia occludatur. Aerem nanque putrefactioni omnino obnoxium esse experiuntur, qui cuiusque generis fructus in olla seriatim collocant: eamque accurate operculo obductam ac luto sapientiae, quod uocant, obligatam, ut nihil aeris subingredi possit, in putei profundum demergunt, atque ita cum illi fructus ab ambiente aere, omnique aura maligna sint remotissimi, corrumpi nec tabescere possunt, sed recentissimi inueniuntur, ac si nuper fuissent inclusi. Quae a me per transennam dicta fuisse omnes uelim existiment, quo demonstrarem multos curari non incantationibus, ut uulgus putat, sed remediis, etsi nonnulli iis cum ratione non utantur, rationi tamen consentaneis: non autem ut Empiricorum caussam tuendam suscipiam, qui non uerentur in hominum uitam ac corpora grassari, atque, ut habet prouerbium, in iactura uasis artem figulinam experiri: cum eos potius exterminandos censeam, quorum uidelicet culpa ac temeritate efficiatur, ut ars medica summis alioqui laudibus extollenda, una cum professoribus despecta sit & negligatur. Sed ne ab instituto nostra recedat oratio, commodissimum mihi uidetur, si in sclopetariis istis uulneribus statim per initia oleum uisci pomotum compositum uel olea florum uerbasci uel hyperici uel ouorum, calentia admoueantur, quorum descriptionem inuenies in nostro Antidotario sclopetico, quae praeparata habere debent Chirurgi: mirum enim in modum & leniunt & emolliunt, & dolores sedant, & his uulneribus curandis competunt. Horum defectu olea sambuci ( quod probatur a Iouberto peritissimo Medico lini, ouorum, lumbricorum, liliorum, & chamaemeli & terebinthinae assumenda erunt. Quod si quis his omnibus oleis sit destitutus, butyro calenti aut terebinthina sit contentus: linamenta interim sequenti medicamento sunt inungenda. Unguentum magistrale. ◉ sepi hircini, colophoniae ana. ◉. iii. medullae crutum bouis & oesypi humidae ana. ◉. ii. s. butyri recentis ◉. ii. succi chelidoniae & centaureae ana. ◉. i. oleorum uisci pomorum & cerae ana q. s. ut fiat unguentum. Huius cape ◉. iii. mercurii precipitati, dulcificati & nostro modo preparati, & croci ueneris optime praeparati ana. ◉. iii. fiat mixtura, qua inungantur turundae uel setones si ipsorum applicatio requiratur. Pulueres praeparati esse debent, quos ditiores poterunt in capsis asseruare: quos etiam permiscere erit optimum cum simplici butyro, si non esset prae manibus paratum unguentum suprascriptum, cum quo poterit. fingi satis amplum emplastrum, quod circuncludat partes uulneris proximiores. Linamenta autem sunt imbuenda simplici oxyrhodino parato cum aceto ros. oleo ros. & uisci pomorum. Partibus autem longioribus tale unguentum adhibendum erit. ◉ boli armenae praepatatae, sanguinis draconis & corall. Defensiuum medicamentum. rubr. ana. ◉. s. croci martis. ◉. ii. baccarum myrthi ◉. i. s. olei ros. omphacini. ◉. iiii. aceti rosati ◉. ii. cerae ◉. i. s. fiat linimentum. Hoc interim studiose semper in hisce uulneribus obligandis obseruandum est, ne fascia ita remittatur ut laxa sit & quod continet elabatur, neque tamen arctare adeo ipsam oportet, ut uehementius comprimendo dolorem excitet, ac proinde fluxionem proritet, quandoque phlegmonem atque ad extremum gangrenam & cancrum accersat, quemadmod. lib.5. cap. 26. libr.5.cap. 26. interdum usuuenire Cels. tradit. Danda erit igitur opera, ut amborum uitato incommodo, utriusque fruamur commodo. Linamenta interim predicta oxyrhodino frequenter imbuenda sunt, renouandusque ab initio apparatus, duodecim horarum interuallo: nisi forte sanguinis fluxio metuatur, propter magnae uel arteriae uel uenae incisuram. Quod si fluxus sit immoderatior, celeriter illi atque ante omnia succurrendum est, quod sequentibus medicamentis appositis & assumptis commodo fiet. Neque tamen id praestandum censeo, quin prius aliqua sanguinis copia per uulnus effluxerit. Unguentum sanguinem cohibens. ◉. croci martis subtilissime reuerberati, croci ueneris ana. ◉. ii. excipiantur oleo uisci pomorum simplici & fiat unguentum. Hoc medicamentum adeo sanguinis fluxionem sistit, ut prope incredibile uideatur: uulnus quinetiam in meliorem statum disponit. superfluos enim humores digerit, partem corroborat & putredini magnopere obsistit. Aliud. ◉ croci martis ◉. i. calcis testarum ouorum, & colchotaris ana. ◉. s. cineris ranarum ustarum ◉. ii. excipiantur oleo uisci pomorum. Aliud paratu facile nec minus utile. ◉. Colchotaris aceto praeparati ◉. ii. calcis limacum ◉. s. butyri recentis ◉. iiii. misce & fiat unguentum, uel excipiantur oui albumine. Commodissimum etiam fuerit in magnis haemorrhagiis potionibus uti, quarum formulas subscribemus. Pro ditioribus. ◉. olei croci martis & essentiae corallorum ana. ◉ i.cum aqua spermatis ranarum uel rosarum, fiat potio. Alia pro gregariis, sed approbata. ◉. croci martis nostro modo praeparati. ◉. i. calcis testarum ouorum. ◉. i. syrupi rosarum siccarum & myrthillorum an. ◉. i. cum aqua florum papaueris rubri, fiat potio assumenda tribus horis ante cibum: pro quo capiat hordeatum cum aqua rosarum & semine papaueris, praesertim hora somni. Porro nullum praestantius medicamentum reperiri potest, tum ad sistendum sanguinem undecunque prorumpentem, tum ad dolores omnes pacandos & defluxiones reprimendas, quam Laudanum Opiaticum si pilula illius grani piperis instar assumatur, cuius usus in hisce praesertim uulneribus non satis predicari potest: ut alias innumerabiles ipsius opportunitates omittam, de quibus in mea responsione ad tractationem Auberti Uindonis de ortu & caussis metallorum, copiosius disserui. Porro his primo completis, tum demum medicamenta, que quam celerrime suppurent, adhibenda erunt, suppurata diligenter repurganda exsiccandaque, ut iusta nascatur caro, neque mollior quam oportet, neque durior, & quae non excrescat, ut denique confracti ossis fragmenta, si qua sint, a uiuo osse mature deducantur. Porro celerius in hisce sclopetariis uulneribus suppurationem maturamus, ne inclusum uirus, aut latens sanies periculum maius moliatur, atque ut sic suppuratis omnibus, febres, dolores & omnia fere symptomata ex Hippocratis sententia facilius conquiescant. Igitur pro hac intentione in secundo apparatu uulgus uti solet suis digestiuis ( ut appellant ) oui uitello, rosato oleo & terebinthina paratis. Quae, ut uere dicam, idcirco probare non possum, quod citissime putrescant & foetorem ( quod iudicium semper malum est ) uulneri inducant. Alii hydrelaeo modice calido, butyro & similibus suppurantibus utuntur, quibuscum tritici farinam perpurgatam furfure excoquunt, & pusillum croci admiscent. Probant nonnulli tetrapharmacum ex pice, resina, cera, & adipe paratum, cui primas tribuit mouendo puri Corn. Celsus: ex quibus Macedonicum etiam addito thure conficitur, quo multi foeliciter utuntur. Alii Basiliconem summopere probant, quod suppuratiuum sit optimum, semperque in officinis paratum inueniatur. Laudant alii unguentum Dialth. & quod Resumptiuum uocant: nonnulli emplastrum Diach simplex & de mucilaginibus, quibus oleum liliorum permiscent. Quibus omnibus medicamentis caesas glande carnes ac contusas. in pus celerrime conuertunt, ut Hippocrati assentiantur. Scribit enim collisas carnes in saniem necessario conuertendas esse, quo minus etiam hac curandi ratione uulnus phlegmone fatigetur, minusque uexetur: quae fuit & eiusdem Hippocratis & ueterum omnium Medicorum opinio. Quorum suppurantium usum non possum & ipse non summopere probare: Nam cum insiti nostri caloris uim atque substantiam tueantur, atque etiam humores corruptos in benignius quippiam commutent, & putridum sanguinem in pus citissime conuertant, hac ratione uulnus in meliorem statum restituunt. Hoc tamen unice obseruandum, ne ipsorum intempestiuo usu uulnus corruptione afficiatur: quod ut prohibeatur, addenda erit ◉. i. precipitati nostri pro quaque uncia suppurantis medicamenti ( cuius praecipitati pondus augeatur si foeteat uulnus ) quo altius subire possit, uiresque suas sine periculo exercere medicamentum. Nam illo solo medio statim pus conficitur syncerum, parsque affecta a putrefactione & gangraena, cui illo praesertim tempore est ualde obnoxia, conseruatur: quod ego saepenumero certa experientia comprobaui. Neque absurdum fore putaui, si in minus peritorum gratiam quibus utar remediorum formulis pro hac intentione, prescribam. Inungantur ergo turundae, uel setones, & quicquid in cauo uulneris apponetur, sequenti unguento. Unguentum paratu facile. ◉ unguenti Basilici maioris descrip. Mesuae. ◉. ii. butyri recentis ◉. i. praecipitati nostro modo praeparati ◉. ii. s. misce pro ellychniis & turundis inungendis. Unguentum aliud. ◉ cerae nouae, resinae, picis naualis, an. ◉. iiii. sepi hircini & medullae cruris uitul. an. ◉. ii. oesypi humidae ◉. i. olei oliuarum, uel lini, uel uisci pomorum ◉. i. liquefactis omnibus & transcolatis, fiat unguentum. Additio. Huius cape ◉. ii. praecipitati nostri ◉. ii misce. Praestantissimum est remedium, quo etiam emplastra ( sine praecipitato ) sunt illinenda, & in uulneris ambitu apponenda: uel, ◉. terebinthinae uenetae, & mellis albi an. ◉. s. uitellos ouorum, numero 12. omnibus optime mixtis decoquantur ad ignem ad pulmenti consistentiam. Hoc unguento ( quod Calcinatum magnum uocant Paracelsici ) poteris commode uti loco digestiui: hisce uulneribus suppurandis conuenit. At quoniam proprium est Naturae, nostrique caloris, non autem medicamentorum maturare, omnibus modis calorem inducemus insito nobis simillimum, qui fouendus est, ac tuendus, & bombace, & lana succida, & linteolis partem affectam circundantibus, uel aliquo cataplasmate, quibus omnibus grauia quaeque uulnera etiam iuuari scribit Celsus: putredini enim, sic praeparatum, summopere obsistit, & ◉ lib. 5. cap. 26. quae imbuenda sunt uel hydrelaeo, ex oleo rosarum, & aqua rosarum confecto, cui pusillum aceti permiscere poteris: aceto enim parce utendum, quod tardiorem efficiat, suppurationem: uel sequenti fomento mihi familiari utitor. Fomentum emolliens, doloresque sedans. ◉ foliorum uisci pomorum, minutim concisorum cum fructibus. m. iii. rad. altheae cum foliis, maluar. uiol. ana m. ii. sem, lini, foenigraeci ana. ◉. ii. florum chamaemeli, meliloti, ana. p. ii. decoquantur cum lacte. Nunquam hoc medicamentum me fefellit: inflammationes enim arcet, dolores mirum in modum sedat, partisque substantiam fouendo, pus exquisitum citissime mouet. Ex praescriptorum crassamento pistato & cribellato paratur cataplasma, addendo farinar. lini & foenigr. an. ◉. oesypi humidae & medullae cruris uituli an. ◉. i. s. uitellos ouorum numero iiii. croci gr. ui. oleorum uiscit pomorum & rosarum ana quantum suff apponatur uulneri, ita ut inuoluat partes uiciniores: loca autem remotiora ad prohlibendam humorum defluxionem semper unguento de bolo, uel sequenti, illinenda sunt. Defensiuum optimum. ◉ pulueris rosarum rubr. & myrthillorum ana. ◉. i. boli Armenae, terrae sigillatae ana ◉. ui. succorum plantaginis, solatri, ana ◉ i. aceti rosati ◉. ii. olei ros omphacl & myrthillan. ◉. ii. s. cerae ◉. ii. misce pro defensiuo. Porro illis remediis eousque utendum, bis in die apparatum permutando, ut iam diximus, doneci pus aliquo modo laudatum apparere incipiat: tunc enim detergentibus utendum erit, cum quibus etiam semper praecipitatus noster permisceri in maiori dosi poterit, quod & optime e uulneribus pus eluat, & corruptioni medeatur. Detergens optimum, paratu facile pro gregariis. ◉. unguenti Aurei ◉. ii. terebinthinae & mellis ros. ana. ◉. s. farinae fabarum ◉. ii. boracis ◉. i. pulueris praecipitati ◉. iii. misce. Aliud probatum pro ditioribus. ◉ succi persicarie & symphiti, an. ◉. ii. oleorum terebinthinae, thuris, myrrhae, sarcocolle, spagyrice destillatorum, ana. ◉. iii. radic. aristolochiae rotundae ◉. i. s. cerae albae ◉. i. olei hypericonis compos. q. s. Additio ◉ huius ◉. i. adde mercurii praecipitati ◉. i. misce pro inunctione ellychniorum. Solum unguentum de paeto multum confert, cuius descriptionem in Antidotario nostro inuenies. Usus superioris cataplasmatis, etiam eo tempore approbabitur, modo addideris ipsi farinam orobi, hordei, fabarum, & lentium. Sequens etiam cerotum prodest. ◉ massae emplastri Diachalciteos ui. olei uisci pomorum q. s. ut fiat ceroti instar, quod uulneri superponatur. Sed quoniam illa uulnera fere adeo profunda sunt, ut neque medicamenta, neque turundae eo peruenire possint, iniectio sequens per catheterem est adhibenda. Pro gregariis. ◉. uincae peruincae, paeti, persicariae, betonicae an. m. i. florum hyperici & uerbasci an. pugil. i. radic. aristoloch. utriusque ana ◉. s. thuris, myrrhae, sarcocollae, iridis florent. ana ◉. ii. decoquantur cum uino albo, fiantque iniectiones, quoties uulnus tractabis: caue tamen ut nihil uel parum illius in cauo uulneris relinquatur: sufficit enim modo uulnus optime abluatur. Pro ditioribus. ◉. ueronicae, uincae peruincae, pyrolae, betonicae, agrimoniae, & symphiti maioris ana. m. i. rad. aristolochie rotund. & iridis ana. ◉. i. decoquantur cum phlegmate uitrioli. Additio. Huius decocti colati cape ◉. s. dissolue oleorum myrrhae, & mastiches, destillatorum ut supra, ana. ◉. iii. olei terebinthinae ◉. s. misce, utitor ut dictum est. Purgato igitur, ut decet, uulnere, carne ipsum impleri oportet, quem scopunfacile assequemur, si turundas in dies paulatim imminuamus. Hoc enim modo citra ullum medicamentum, sed solius Naturae opera uulnus carne implebitur, & tandem breui cicatrice obducetur, modo pondus praecipitati in unguentis augeamus: uel sequenti medicamento utemur. Puluis epuloticus. ◉ calcis testarum ouorum optime calcinatarum ◉. s. boracis, & aluminis usti an. ◉. i. croci martis ◉. i. fiat puluis: hic optimus est ad cicatricem obducendam. Porro si uulnus enumeratis auxiliis ad suppurationem perduci non possit, uideaturque in gangraenam ac partis interitum, degenerare: quod & foetore eximio, fusco, liuido, & nigro affecti loci colore deprehendes, medicamenta que erunt idonea ad eiusmodi corruptionem & interitum, erunt admouenda, quorum descriptionem suo loco cap. de gangraena praescriptam inuenies: occurrendumque erit symptomatibus, siqua superueniant, ut dolori, phlegmonae, & reliquis, ut postea dicetur. Restat enim iam, ut de uenenato ac adusto sclopetico uulnere agamus. ◉ De uenenato & ambusto uulnere sclopetico. Cap. Ui. Curationem eorum uulnerum, in quibus sola continui solutio cum contusione & uasorum dilaceratione consideratur; iam praescripsimus. Restat ut de ueneno & ambustione ( quae complicata cum hisce uulneribus esse posse iam docuimus ) agamus: pro illo enim ad tertiam indicationem confugiendum est: nimirum ad salutare aliquod alexipharmacum, quo id e uulnere euelli & euocari citissime possit: atque uis ipsius obtundi, ne sensim intro subiens ac prorepens in principes tandem partes insiliat, earumque uires ac substantiam dirimat: quod fiet partim topicis siue parti affectae aut cordi applicatis, partim etiam per os assumptis medicamentis. Nam si caro uulneris sit liuidior, quam uulgarium plagarum esse solet, & ueluti emortua, cum totius partis decoloratione, laterum punctionibus, atque extraordinariis inflammationibus & doloribus, cumque torpore totius corporis, alienatione mentis & febribus ardentibus: & haec praesertim sine aliqua manifesta caussa interueniant, uenenum adesse iudicabunt omnibus modis: ideoque qua poterimus celeritate relictis omnibus aliis intentionibus tam graui affectu occurrendum erit. Quemadmodum enim ingruente magna tempestate, ac saeuientibus undique uentis, nauclerus etiam estu aduerso, uentoque minus secundo, celerrime saluti prospicit, ac fidam tutamque stationem ac portum remis uelisque consequi conatur: ita Medicus ratione atque usu & experientia praeditus, prima quaque opportunitate salutare remedium adhibere presenti tanto incommodo debet, ad ipsius ferociam subito, si fieri potest, retundendam: idque antequam uirus radices agat, penitusque infixum esse contingat, atque ipsum cor, tum partes principes, quo confestim properat, occupet. In his enim matura sectio saepe decipit, sera semper. Igitur si ex praedictis signis aliisque coniecturis complicatum esse uulnus cum ueneno censeamus, ad antidota statim confugiemus: adhibito prius integro iudicio, factoque prognostico, ut recte nos admonet Celsus ) uel aegrum prorsus desperatum, uel saltem periclitari, aut recte ualiturum familiaribus & amicis indicantes, ne si uicta malo ars fuerit, id nostrae ignorantiae, aut fallaciae, & artis dedecori tribuatur. Porro praescripta prius idonea uictus ratione, quae uenenis obsistat, statim praeuidendum est, an morbus uenae incisionem, an uero expurgationem exposcat: matureque illa adhibenda sunt, & cum prudenti iudicio, siue ut primum atque inter initia euacuatio precedat, aut sudore, uomitu, alui profluuio, aut uenae incisione: ut humores maligni, antequam se per uenas diffundant, arteriisque penitus inhaerescant, expurgentur: atque ut laxatis meatibus, ac spiramentis, fuliginosi & maligni illi uapores, quibus cor opprimeretur, erumpant, forasque promanent. Quod praestandum est, praesertim si uenenum prius per corpus distributum fuerit, & eger humoribus repletus uideatur: tunc enim euacuationem etiam per missionem sanguinis conuenire scribit Paulus lib. 5. cap. 2. Deinde ea adhibenda, quae cor tueantur, ac muniant: ut sunt theriaca & mithridatium ex uino aut decocto rad. angelicae, tormentillae, gentianae, bistortae, seminis citri, acetose & herbarum melissae, ueronicae, & pimpinellae cum syrupo de limonibus, aut alio quodam diluto: idque ut naturae conditio exposcet, aut exercitato Medico expedire uisum fuerit, in quo mire illum prudentem & oculatum esse par est, nec a scopo aberrare. Caeterum optimum factu iudicaui, si remedii cuiusdam paratu facilis formulam in gratiam posteritatis praescriberem, quod exhibitum omne depellit uenenum, quod saepissime probatum fuit: & quanuis familiare, pro insigni tamen secreto habendum est. Alexipharmacum praestantissimum, & multis experimentis comprobatum. ◉ rad. asclepiadis ◉. i. rad. ualerianae & tormentillae ana. ◉. s. rad. polypod. querci ◉. ii. angelicae satiuae ◉. iiii. angel. syluest. & rad. altheae ana. ◉. ii. urticarum ◉. i. rad. thymeleae ◉. i. s. rad. scabios. & ualerian. minoris ana ◉ s. radices omnes euellantur intra 15. Augusti, & 8. Septembris, quae postea incidantur ac reponantur in ollam uitreatam sigillatam, cum suff. q. aceti. Atque ita 12. horas macerentur, post coquantur spatio horae unius cum dimidia. Effuso tum aceto exsiccentur, donec in puluerem redigi queant. Contusis omnibus adde acinos herbae paris numer. 12. cum eiusdem foliis 36. fiatque omnium puluis, cuius dosis est ◉ i. cum uino albo. Alexipharmacum aliud, quod in promptu paratum est. ◉ mithridatii & theriacae ana. ◉. s. margar. praepar. & corall. rubr. an. ◉. i. boli armenae ◉. s. syrupi de limonibus ◉. i. aquarum buglos. & scabios. q. suff. ac fiat potio. Reiteretur bis aut ter, si opus uideatur. Aliud pro ditioribus. ◉. auri uitae & essentie margaritarum an. gr. ui. essentiae corallorum gr. 8. terrae sigillatae electae ◉. i. cum ◉. duabus aquae theriacalis nostrae: fiat potus statim sumendus. Hic mirifice cor ab omni ueneno & contagione tuetur. Conferunt etiam epithemata regioni cordis applicata ex margaritis, santalis, corallis, caphura, & aquis cordialibus. Ceterum Galen. lib. 13. Method. med. pro uenenatis istis uulneribus curandis geminas assumendas esse censuit indicationes curatiuas: unam, quae uirus ipsum foras attraheret, alteram quae ortum inde dolorem alteraret. Prime indicationi occurrebatur excalefacientibus & attrahentibus: ut cucurbitulis, frictionibus, & postremo ustionibus uel ferro uel medicamento factis. Ultime autem auxiliabatur per ea medicamenta, quae qualitatem per contratiam qualitatem alterare possent, ut refrigerantibus, si eximius calor aegrum fatigaret: & calefacientibus, si frigus in ipso demorso loco ac in toto corpore ipse sentiret. Interim uulneri apponendum salem esse ueteres Medici censebant, caepam, rutam, sinapi, iuglandes, nuces, dictamnum, sulphur, & similia medicamenta, quae magnam uim trahendi haberent: ligamentis quoque, scari ficationibus etiam scalpello factis utebantur, quo maior uitiati sanguinis copia e uulnere profluere posset: Paul. lib. 6. cap. 2. Aet. tert. 4. fer. I. C. 48. Cor. lib. 6. cap. 27. de quibus fusius Paulus, Aetius, Actuarius, & Cornelius Celsus summi Medici & perpetua commendatione digni scribunt. Ueruntamen quoniam ipsi neque horum sclopetariorum uulnerum, neque cuiusuis Antidoti peritiam habuerunt: neque eorum forte uenenorum, quibus glans plumbea infici potest, commodissimum fore iudicauiutilissima remedia, non uulgaria tamen, hisce uulneribus uenenatis applicanda in medium proferre, quorum usum satis praedicare grata posteritas non poterit. Primo igitur apparatu ( si ex praedictis signis sit tibi quaedam complicati ueneni cum uulnere suspicio ) extractis omnibus extraneis, si fieri potest, uulneris labra scalpello scarificanda censeo, atque cucurbitulas admouendas, ac sequenti unguento lychinia uulneri imponenda. Unguentum uenenatis uulnerib. conducens. ◉. unguenti Macedonici ◉. ii. olei myrrhae & terebinthinae an. ◉. ii. praecipitati nostri ◉. i. s. butyri arsenici fixi & dulcificati, ut artis est ◉. s. olei antimonii ◉. ii. cerae tantillum, & fiat unguentum. Hoc medicamento non aliud praestantius inueniri potest ad eluendum & detergendum quoduis e uulneribus uenenum. Quare praeparatum illud habere Chirurgi prae manibus debent, cuius facultatem cum experti fuerint in hisce uulneribus & omnibus malignis ulceribus, ut carcinomatis, gangraenis, & aliis desperatis ulceribus, eo magis ipsum commendabunt: nanque sine ullo dolore operatur. Aliud praestantissimum. ◉. olei mercur. corporalis ◉. i. s. olei sulphuris terebinthinati ◉. iii arsenici dulcificati ◉. ii excipiantur butyro salem non experto, & fiat unguentum. Apponatur uulneri, ut dictum cum ellychniis & turundis; uenenatis, gangraenae, cancro, phagedaenis, & cacoethis ulceribus curandis confert. Superponatur in uulneris ambitu tale emplastrum. Attrahens medicamentum. ◉. ammoniaci, bdellii dissolutorum in aceto rosato ana. ◉. ii. galbani ◉. s. mumiae, thuris, mastiches, ana. ◉. iii. caphurae, ◉. ii. coralli utriusque & magnetis praeparati, asphalthi, carabes ana. ◉. s. rad: aristolochiae, serpentariae & arundinis ana. ◉. ii. s. cerae, picis naualis ana ◉. iiialabast. ◉. iii. olei terebinthinae & ouorum ana. q. suff. ut fiat cerati instar Hoc medicamentum recte preparatum tum uenenum elicit, tum glandem, ferri, ossium, lignorum, & uestium fragmenta ad se pertrahit. Aliud attrahens optimum. ◉ gummi cort. med. tiliae, extracti ut docebitur ◉. ii. magnetis praeparari ◉ succini flaui praepar. ◉ purg. cum succo serpentariae. ◉ binthinae & cerae, quod isatis sit ad fingendum emplastrum. Aliud specificum. Lingua uulpis suoi tempore euulsa, & ut decet praeparata, & exsiccata, glandem etiam ab interioribus partibus sine dolore attrahit, si prius in uino rubro decoction. aristoloch. & serpentar. madefiat, & parti affectae apponatur. Sequens etiam defensiuum toti membro affecto impositum multum confert. Defensiuum magistrale. ◉. florum uerbasci, hyperici, & rosarum an. p. ii foliorum rutae & hyoscyami ana. m. i. caphurae ◉ ceto & fiat in formam cataplasmatis. Dolorem sedat, ac prohibet ne phlegmone pars molestetur. Haec medicamenta bis in die permutari poterunt, quibus utendum est; donec grauiora omnia symptomata desinere appareant: tunc enim uulnus tractandum acsi contusum foret: idque ad longum tempus prorogari poterit, quo uirosa materies semper effluat, nec intus contineatur. Ubi uero propositum tempus praeterierit, quo nullum imminet ueneni periculum, uulnus ad agglutinationem, & cicatricem perducendum, erit, ut iam supra praescripsimus. Quod si uulnus, ueneni mortifera qualitate, mortis ineuitabile periculum adferat, & lethale sit, neque medicamentis uincatur, haud importunum fuerit, facto prognostico, partem ictam amputare, si commode sectionem ipsa non respuat. Haec de: De Ambuit. uenenato uulnere dicta sufficiant. Porro dicturus de ambustione, quae cum sclopetariis uulneribus crebro complicata inuenitur, non possum satis improbare illorum sententiam, qui suadent sic affectis frigida ac summe reprimentia statim applicanda. Illa enim referiunt, non autem eliciunt aut extrahunt ignitum ardorem, eumque magis partibus infigunt & morbum adaugent, ac praesertim acetum, quo uulgus tamen frequenter utitur: adstrictoria enim sua facultate aperta uasa occludit, influxumque sanguinis cohibet, ut Aetius scribit. Tetr. 4. serm. 2. cap. 26. Quin potius muria, aut salsilago, prae- sentanea ui ambustis uim igneam atque urentem feruorem extrahunt, doloresque intensissimos mitigant, atque pustulas reprimunt, si tenui praesertim peplo salsilagine imbuto praeustae partes statim foueantur. Orib. synops. lib. 7. cap. 6. Paul. lib. 4. cap. Ii. lib. 5. cap. 26. At Oribasius & Paulus ambusta moderate detergenda esse censuerunt: proinde terram Chiam & Cimoliam & Creticam & leuem omnem aliam quamque aceto ( non acri tamen ) aut aqua mixtam commendarunt. Recentiores unguentum de calce septies lota, & oleo rosarum admista, & adustioni applicata probant. Alii ad ebulum in uino coctum & cataplasmatis: forma praeparatum confugiunt, & ad illa quae impressum partibus ardorem foras calore prolectant. Hac enim ratione ignis si propius ipsi ipars usta admoueatur, proprii insiti mali fit alexiterium. nam resolutione reuocato empyreumate dolorem leuat. Nos autem sequentibus remediis commode saepius usi sumus. Unguentum pro gregariis empyreuma extinguens, & pustulas prohibens. ◉ olei sambuci & nucum ana. ◉. ii. olei ouorum ◉. s. sepi ceruini & medullae cruris tauri an. ◉. i. caepas coctas ii, cerae tantillum. Ex his fiat unguentum, apponatur parti affectae. Adidem ualde efficax. ◉ olei, lardi & olei butyri ana. ◉. s succi foliorum & baccarum hederae ◉. ii. succi corticis med. sambuci ◉. i. olei sambuci ◉. iiii. salispetrae ◉. ii. decoquantur simul ad aquae consumptionem & cum tantillo cerae fiat linimentum; quod plurimum adustionibus tollendis confert. Sequens aqua etiam ad ambusta pretiosissima est. Aqua ad Ambusta. ◉. phlegiatis uitrioli & aluminis ana. ◉. s. florum tapsi barbati & foliorum hederae nigrae ana. m. i. limabum, ranarum, astacorum, aut cancrorum fluuialium ana n. 10. destillentur in alembico plumbeo satis magno igne. Ex hac aqua foue adustum locum quinquies aut sexies in dieaqua spermatis ranarum mixta cum phlegmate uitrioli multum etiam confert. At nullum prestantius medicamentum ad empyreuma pulueris tormentarii restinguendum sequenti linimento. Inflammationes etiam omnes arcet, & dolores compescit, quo ditiores uti poterunt. Linimentum optimum. ◉ salis saturni saccharini ◉. i. olei uitellorum ouorum ◉. ii. butyri praeparati ◉. iiii. misce. fiat linimentum, quo totus adustus locus inungatur teraut quater in die. Partibus longinquioribus defensiua talia apponantur ad prohibendam humorum defluxionem & inflammationem. Nutritum magistrale. ◉ succi foliorum nympheae, semperuiui & hyoscyami ana. ◉. ii. aquarum spermatis ranarum & florum tapsi barbati ana. ◉. i. lithargyri, uel quod melius salis eiusdem ◉. ii. olei uisci pomorum & ros. omphac. ana. ◉. ii. s. aceti ros. ◉. i. ducantur diu in mortario plumbeo cum. pistillo etiam plumbeo & fiat instar nutriti, quo utendum pro defensiuo. Haec sunt topica quae ambustis istis uulneribus conueniunt. Porro quoniam isti affectus etiam plerunque morbosis corporibus, cacochymis, ac qui imbecilla sunt ualetudine, accidere solent, qui omnibus expositi sunt iniuriis, omnibusque obnoxii incommodis, ut doloribus asperis atque inflammationibus, unde etiam febres: consequi possunt, ac tandem interitus ( sic enim sutiles, quassataeque naues acrimosae facilius tempestati succumbunt ) omnibus praecauendum erit; tum exquisita administratione uictus, tum humorum euacuatione per pharmacum conueniens, & sanguinis missionem, si res ipsa id postulet. Quae omnia prudentis ac periti Medici iudicio committenda sunt, qui de futuro rei exitu prudenter praesagire poterit, res magnas non aspernando, neque paruas exaggerando, ne plus ipse quam par sit, praestitisse uideatur: hoc semper secundum, Celsum curiosius cir26. cunspiciendo, ne quod per se exiguum est malum, maius Medici negligentia efficiatur. De Particulari Horum Uuilnerum Curatione, Uariisque illorum symptomatis. ◉ De uulneribus cum fractura ossium. Cap. I. Orum uulnerum curatio eo difficilior uulgo uidetur, si cum ossium fractura coniuncta sint. Et id quidem non immerito, praesertim cum maiora ossa, ut puta crurum & brachiorum, ita confracta sunt, ut medulla emanet. quod quidem non nisi cum magna neruorum, uenarum, & arteriarum ( quae cuique membro uitam, sensum & motum suppeditant ) disruptione potest accidere: quibus sublatis membrum corrumpi necesse est, ac plerunque omnino interire. Cui rei eo diligentius attendere debet Medicus, aut Chirurgus, quo magis uigebit accidentium magnitudo, ut nihil eorum praetermittat, quae ad exactam curationem pertinent: quam optimis quibusque remediis aggredi praestat, quam desperatis omnibus, atroci & luctuoso remedio membrum abscindere: praesertim ab initio, dum pars nondum sphacelo tentatur. Id a me non frustra commoneri, docent nos naturae miracula, que congruentibus adminiculis adiuta, solet edereladeo ut etiam doctissimorum iudicia fallatr. Qualia multa accidere ipse hisce oculis; in castris hoc postremo bello uidi: atque inter caeteros nobili cuidam: uiro, nomine Brossaeo, cui cum glande maiuscula tormento emissa brachium omni ex parte ita confractum fuisset, ut parum abesset, quin etiam caput quod omoplatae inseritur, abruptum esseri ( quae sola fuit caussa, cur Chirurgi membrum non exciderint, quanuis id propter sphaceli metum facere statuissent ) factum est tamen, ut aeger, de cuius uita actum esse uidebatur ( aduo homplicatum erat uulnus diuersisia symptomatis ) sanatus fuerit: seruato membro, iquodletiam nunc qualemcunque usum ipsi praestat. Hoc exemplo iunioribus Chirurgis animum addere uolui, ut modis omnibus & idoneis remediis conentur partes affectas potius conseruare, quam curationis initium a membri excisione tentare, quod; antequam de certa & explorata membri mortificatione constet, fieri non debet: idque cum debita praedictione, & testatione. Obiiciet aliquis uires initio maiores esse, quibus adiutus aeger ingentes dolores ferre possit: easque sensim morbi magnitudine minui: omninoque maturandum esse. Sed hoc est, ea quae nondum acciderunt, & de quibus nondum constat, utrum accidere debeant, nec ne, tanquam praesentia sibi proponere. Adde, quod laudabilioris ac perfectae curationis spectatio prius perpendenda est, quam aliorum atrociorum uulnerum praecautio ) tentanda. Neque existimandum est, naturae uires adeo exiguas: esse, quin si mature ipsi opem feras, id foeliciter perficiat, quod impossibile uidebatur: nostramque expectationem ac commune iudicium fallat: quemadmodum iam proximo exemplo demonstrauimus. Uel saltem, si pars necessario precidenda uideatur, hoc fiet commodius communi doctorum iudicio, quam sola quorundam imperitorum opinione: qui tamen audacter id exequi non uerentur. De capitis uulneribus cum cranii fractura. Haec est caussa, cur cum de huiusmodi uulneribus cum fractura aut contritione ossium complicatis tractare instituerim, mihi uisum sit ab illis initium sumere, que capiti accidunt, tanquam grauissimis, & periculosissimis: tum propter inclusi cerebri nobilitatem, tum etiam quod eis fasciae & ligamenta omnibus ( ut dicunt ) fracturis conuenientia accommodari non possint: quae tamen tum ad repellendum, tum ad phlegmones sedandos, tum ad pus expurgandum, aut quicquid noxium partibus affectis inhaeret, tollendum, inuenta credunt: sine quibus remediis os nullum sanitati restitui posse credidit Galenus, method. 6. cap. 6. Eo fit, ut fracto Cranio interdum necesse sit partem aliquam ossibus denudare, quod uulgo Terebrare dicimus, ut detergere possimus, & saniei uiam patefacere, quae alioqui meninges, ac tandem cerebrum mortifere corrumperet. Ut autem ordine de his disseramus, & facilior nostra fiat tractatio, subiecti loco proponemus nobis aliquem sclopetico uulnere in capite laesum. Nam prima omnium consideratio haec erit, utrum uulnus sensui pateat, an uero lateat, sola contusione sese prodens absque cutis apertione. quod quidem fieri potest, ut puta, si galea adeo firma sit, ut glans ex machina emissa illam traiicere non possit, sed tantum facta impressione contiguum cranium absque cutis apertione ita comprimatur, ut conteratur. Hoc perspecto, uulnus ( ut decet ) decussatim nouacula incidendum erit; sectioni uero cum, stupis uel linteolis admouendum erit adstringens remedium ex sanguine draconis, mastiche, & bolo Armena, cum oui albumine, mixtis: ut sequenti die uulneris labra magis pateant, ac facilius, de ossis fractura iudicari, queat. Haec autem uariis modis accidere solet: Interdum enim altera tantum, interdum uero utraque cranii tabula ictu excinditur: interdum etiam fissura apparens fit, quae ῥωγμὴ [ /gr ] Graecis dicitur: uel sensum latens, & angustissima, quae pilosa Latinis, τριχισμὸς autem Grecis nuncupatur: Aegin. lib. 6. cap. 90. quo loco expressionem depressionem. quae rursus aut utranque aut ( quod non adeo periculosum est ) alteteram tantum cranii tabulam penetrant. Patente igitur fractura propriis signis, & quamprimum nobis constabit, uulnus siue quod ita inflictum sit, siue nouacula apertum, satis amplum & dilatatum esse, ad operationes necessarias: camerationem & in infantibus contusionem inter fracturarum cap. differentias etiam enumerat. lib. de uul. cap. primum omnium eximenda erunt omnia, quae uehementer contusa, & attrita esse uidebuntur: denique quicquid meninges comprimere potest. Quod si magnum aliquod fragmentum ( quod saepe contingit ) adfuerit, illud non omnino & praecise insequendum erit, ut docet Galen. 6. meth. cap. 6. Satis enim erit, si tanta sit ossis apertio, ut pus per illam expurgari possit. Haecigitur nobis obseruanda sunt, ubi cranii excisio, uel fractura manifesta apparet. Quod autem ad ea uulnera attinet, quibus simplex fissura adest, ea sane peritissimum Chirurgum requirunt, ut dignosci possint; saepe enim hac in re uisum & tactum fallunt. Ueteres hoc casu ( ubi uidelicet fissura Pilosa, uel Capillaris aderat ) medicamento quodam nigro. utebantur, quod uestigia: nigra in osse ad fissurae formam relinquens, ibi fissuram esse demonstrabat. Atramentum quo scribimus huic usui accommodari posset, cum mastiche mixtum: uel carbones cum melle rosato, aut ( quod melius est ) tartarum calcinatum ad nigredinem: quod etiam facile per se resoluitur. Recentiores uero restringente medicamento ossi superposito de fissura illa iudicant: quo loco enim, & quo citius exsiccatur, ( quod accidit a uapore calido per rimam penetrante ) ibi fissura demonstratur: quo cognito, statim consuetis & accommodatis mediis & signis indagandum est, an utranque, uel alteram tantum ex tabellis seu bracteolis cranii, fissura penetret. Nanque fissa tantum superiori tabella, satis erit, si qua fissum erit, radulis ( quas ξυστήρας Graeci dicunt ) uel aptis ad hoc organis eousque abradatur, dum ad ossis illaesam partem perueniatur, ut fiat os aequale: ac inde ad reliquam curationem pergendum erit adhibitis medicamentis contusionibus aptis, de quibus iam ante primo libro tractauimus. Porro magna cautio adhibenda est, ne uulnera capitis ullo liquore madefiant, teste Hippocr. lib. de uuln. cap. Contra uero exsiccantia & cephalica adhibeantur: uel sicca in puluerem tantum redacta, aut cum melle ros. mixta. Sunt autem cephalica haec: rad. utriusque aristoloch. thus, myrrha, iris. panax, farina orobi & cet. huiusmodi. Mercurius etiam praecipitatus, cum melle ros. utiliter adhibetur: & ossium ἐκρίλλεσιν maturat. Quod si forte illa fissura usque ad interiora penetret, ante diem tertium terebrandum erit, aut alio modo apertio in osse molienda ( ut ait Hippocr. ) adeo ampla, ut impediatur inflammatio, & saniei uia patefiat: ita ut omnino tolli & abstergi possit. Id autem circunspecte admodum, & organis aptissimis fieri debet, qualia nobis Ambros. Paraeus in suo de cap. uulnerib. libro recte depinxit. Porro peracta quae manibus fit in cranii fracturis operatione, diligenter attendendum erit, quando iam os uacillare incipiet, ac iam propemodum excisum erit, an ei membrana ualde adhereat ( hoc enim casu nequaquam omnino euellendum erit ) ne uis membranae inferatur: aut ab ambiente aere laedatur: sed tandiu spectandum erit, donec os sponte a toto separetur. Si uero os plane a membrana seiunctum sit ( quod plerunque in huiusmodi uulneribus a sclopetis inflictis propter ictus impetum contingit, adsitque inflammatio, aliaque symptomata periculosa, quae uulneribus illis familiarissima esse solent ) molienda erit apertio, etiam antequam fiat corruptio, si mature accersitus sit Chiturgus, quem peritissimum & solertissimum esse oportet, ut ad unguem loca omnia norit, quibus terebrum applicari debeat: nequaquam enim attingendae sunt cranii suturae. Quod si uulnus in eas inciderit, utraque in parte terebrandum erit, illis intactis: idque eo loco, qui ad pus utrinque expellendum commodior esse uidebitur. Summopere etiam cauendum est, ne circa supercilia, aut inferiores cerebri partes apertio fiat, ne cerebrum sua mole & grauitate, patefacta uia, dilabatur: neue circa tempora, propter musculum, & uasa quae ibi insunt: id quod Galenus lib. 6. cap. 6. method. diserte notauit, his uer „ bis: " Cogitaui praeterea accidere posse, ut „ si a latere magnum fieret in ossibus fo „ ramen, promineret fortassis hac parte cerebrum. Est porro & in lateribus non uno in loco etiam neruorum, horumque " non leuis momenti quidam exortus. His " admonitus abstinui ab eximendo osse, " quod in latere capitis esset. Sed ad supe¬ " riores cerebri partes, ullum uel minimum neruum exire negat: quibus docemur in illis apertiones minore cum periculo fieri. Aperto autem, ut oportet, uulnere ( ut diximus ) Chirurgi detecta membrana santalum, quod uocant, applicare solent. Est autem serici simplicis rubei frustulum detectae membranae magnitudine: quod nonnulli oleo tantum rosato imbutum calidum imponunt: alii uero mel rosatum addunt. Sunt qui tantum melle rosato imbuant, ueriti ne olei humiditate corrumpatur, & putrefiat membrana: inferciunt etiam turundas, & linamenta, ut tota uulneris cauitas impleatur. Alii suis digestiuis, ut appellant, de quibus supra iam mentionem fecimus. Alii Maced. uel Basilicone, alii ceroto aliquo ex emplastr. de Betonica soluto, & in formam unguenti cum oleo rosato redacto utuntur. Debet enim ex Hippocr. sententia denudata membrana illico expurgari, & exsiccari: ne temporis diuturnitate intumescat, & putrefiat. Postquam uero phlegmonis tempus praeterierit, ad sarcotica & detergentia progrediuntur: & uulnus tandem cicatrice obducunt, quod fit Cephalicis, & exsiccantibus medicamentis, ut supra diximus. Caeterum non alienum erit, si medicamentorum quorundam capitis uulneribus cum cranii fractura utilium descriptiones proponamus. Ac primum ea quae statim ab initio & primo apparatu, detectae meningi imponi debent, describamus. ◉ mellis rosati ◉. ii. olei luteorum ouorum ana. i. misce & ex eis santalum ( sic enim consueto uocabulo appellare lubet ) intinge uel linamenta & calida membranae impone, uel si ἐυπόρίστον ◉ medica¬ mentum habere uelis. ◉ mellis ros. ◉. ii. olei ros. ◉. i. terebinthinae lotae ◉. s. misce & santalum imbue. In tertio, aut quarto apparatu, nequaquam oleo ros. uel ouorum utendum erit, sed melle rosato, & oleo hyperici simplici mixtis, partibus aequalibus. Ubi dies septima, aut undecima praeterierit, sequentia remedia meningi detectae applicanda erunt. ◉. mellis rosati ◉. 1i. terebinthinae ◉. i. aquae uitae guttas 10. misce omnia simul, & calefac in lance, ac santalum intinge, & linamenta tenuissima, calidaque meningi impone. Semper autem prope adsit uas carbonibus accensis plenum, ne frigidus aer ingrediens noceat. Ad idem pro ditioribus. ◉ mellis ros. ◉. ii. olei myrrhae ex descript. nostra ◉. s. olei terebinthinae per Balneum destill. cum aqua uitae ◉. i. misce & utere, ut supra modo pars phlegmone non tentetur. Hoc medicamentum commodissimum est ad membranam ab omni putredine conseruandam, & cranii fracturis aptissimum. Interim uero utendum erit initio unguento magistrali, a nobis descripto, supra pag. 76. quod circum ossa collocabis, eoque uulneris cauitatem replebis, & linamenta imbues: omniaque insuper eiusdem materiae emplastro conteges. Calcinatum magnum Paracelsic. ad illud etiam est efficax. Interim pro abstersione uulneris, sequentibus utendum. Pro gregariis. ◉. myrrhae, sarcocollae, irid. florentiae an. ◉. ii. mumiae ◉. i. s. utriusque aristoloch. an. ◉. i. farinae orobi ◉. ii. s. mellis ros. & terebinthinae lotae aqua betonicae ana. q. s. ad unguenti consistentiam: uel Pro ditioribus. ◉ unguenti de peto nostrae descriptionis ◉. iii. olei myrrhae ◉. iii. olei succini per descensum destillati & purificati, ut docebitur ◉. ii. puluer. rad. aristol. ◉. i. misce & utere ut supra. Tecta iam meninge, tunc maiore exsiccatione opus erit: ideoque ad ◉. i. praescriptorum unguentorum addenda erit una aut altera drachma praecipitati nostri dulcificati: tum ut ui ipsius ossis particulae fractae facilius decidant: tum ut hyposarcosis, siue excrescentia carnis prohibeatur: quo medicamento usque ad finem perfectae curationis, & cicatricis inductionem utendum erit. Contegenda autem omnia erunt emplastro de betonica, aut de gratia Dei, uel Diadictamno a Galeno descripto, uel sequenti. Emplastrum cephalicum optimum. ◉ succi peruincae, chelidon. & consolidae maioris ana ◉. i. mumiae, myrrhae, sarcocollae, ireos ana. ◉. i. rad. aristol. rotundae ◉. s. succini flaui in pul. tenuissimum redacti ◉. ii. s. terebinth. & mell. an. ◉. iii. croci martis subtilis. ◉. iii. cerae q. suff. ut formetur emplastrum. Ad inflammationem uero sedandam utile erit primis diebus partes uulnus ambientes oleo rosato irrigare: applicanda etiam erunt puluiscula, & ligamenta, quoad eius fieri poterit accommodatissima. Frigidus aer, tanquam eiusmodi uulneribus nocentissimus omnibus modis uitandus erit. Uictus ratio sit tenuis: in qua uini usus periculosissimus ut & reliquorum omnium ciborum, halitus & fumos parientium. Nec sunt praetermittendae euacuationes, cum per sanguinis missionem, tum per inferiora, si opus uideatur. Semper autem memoria tenenda erit Hippocr. sententia asserentis nullum, ne minimum quidem, capitis uulnus spernendum etiam si sola, cutis laesio adsit: propter uaria & magna symptomata, quae interuenire solent. Itaque summa cum prudentia prognostico utendum erit, ad calumnias ( quibus plerunque ii qui medicinam tractant obnoxii sunt ) uitandas. Signa & Iudicia. Sunt igitur metuenda maxime uulnera commissurarum, magis etiam quae parti anteriori capitis ac temporum, & ad latera, quam quae reliquis locis, ut puta, occipitio infliguntur: quod & Hippocrates testatur. Ac quo maior erit ossis quassatio, eo uulnus magis periculosum, ubi praesertim laesae sunt meninges: uulnera enim ab eiusmodi machinis tanto cum impetu fiunt; ut non solum id quod attingunt, conterant: sed etiam partes uicinas, atque adeo remotiores conuellant: hominemque attonitum ac prope exanimatum reddant: quod pessimum est iudicium. Quae omnia eo diligentius animaduertenda sunt, quo melius remediis utaris, certiusque de rei euentu amicos aegri commonefacias. Hi quorum uulnera lethalia sunt, aut statim moriuntur, aut non diu superstites sunt: prout uulnus uel magnum fuerit, uel in periculosum locum incidetit. Interdum qui minus laesi sunt ( sed mortifere tamen ) si febri corripiantur, septimo die moriuntur, uel 11. uel 17. Mortis proxime indicia sunt haec: Signa mortis Faciei uulnera. uulneris color liuidus, sanies foetida & exigua, os subnigrum, pustulae in lingua apparentes, oculorum denique rubor: sed & alia quaedam, quae ex Hippocrat. scriptis lib. de uul. cap. colligere licebit. His accedit instante morte delirium, & conuulsio. ◉ De faciei plagis cum ossis contritione. Cap.. Ii. Fractis aliis capitis ossibus, ut eo quod Basilate dicitur, uel ambabus maxillis, nullo alio utendum remedio, preterqua congruenti obligatione uulneris, & eorum applicatione, quae contritis ac contusis ossibus adhiberi solent. Elicienda ergo erunt omnia extranea, etiam primo apparatu: utpote glans, si inhaereat, atque adeo ossium particulae a toto prorsus separatae, & quae facile eximi poterunt: alioqui spectandum erit, donec natura sua sponte illa depellat, ea parte, qua glans ingressa est, uel qua exierit, quae iuuanda erit a Chirurgo remediis consentaneis a nobis iam lib. I. descriptis. Quod si forte uulneris labra ad extraneorum extractionem, utpote ossium confractorum, non satis aperta sint, amplificanda erunt spongiis praeparatis, ac tum demum ferro, si res postulet. Ceterum non alienum facturus uideor, si aliquam deformitatis, quae propter huiusmodi uulnera remanet, mentionem faciam: cuius magna est habenda ratio, praesertim eius que in facie relinquitur: hominem enim turpiorem reddit, maximeque omnium oculis patet, cum facies detecta esse soleat. Si igitur ita e propinquo uulnus inflictum sit, ut barba cutisque comburantur, recurrendum erit ad medicamenta que combustioni conuenire iam docuimus. Inter cetera utilissimum est sequens remedium, pustulas enim prohibet, ac pilos gignit, ut a magno quodam uiro, qui se id expertum esse asserebat, didici. Ἐυπoειστoν. ◉ succum ex porris, sub prunis coctis, expressum, quo partem ambustam, & pilis denudatam quotidie ter aut quater inunges. Aliud ad idem probatum. ◉ succi porror. & caeparum sub prunis coctar. ana. ◉. ii. aquae seminis ranarum ◉. i. olei e uisco pomorum & popul. cerae albae ana. q. suff. ad linimentum conficiendum, quo bis quotidie partem ustam & depilatam inunges. Si forte pulueris tormentarii granula, ut saepe accidit, cuti inhaereant, acus maiusculae cuspide primum, quantum fieri poterit, uel alio instrumento extrahenda erunt, deinde superponendum quod sequitur linimentum. Pro gregariis. Butyrum liquefactum in aquam ex ranarum semine extractam iniice, aut in aquam gammarorum more nostro paratam, id decies aut saepius repetendo donec butyrum lactis instar albescat. Eius ita praeparati ◉. iii. misce cum ◉. i. olei luteorum ouorum ex nostra descriptione: fiat linimentum, quo partem puluere maculatam inunges, est enim ad id singulare remedium, ut & ad ἐμπύρευμα partis ambustae tollendum. Aliud ad idem excellentiss. pro ditioribus, ◉ olei lithar. ◉. s. aquae ex gammaris extractae ◉. ii. balsami saturni ◉. i.aquae foliorum nympheae ◉. iii. butyri praescripti q. suff. ut fiat linimenti instar. Post, ambustionem autem facies est lenienda sequentibus ter aut quater in die. Unguentum faciem Ambustam leniens. ◉. unguenti citrini ◉. ii. spermat. ceti ◉. i. olei rosarum & liliorum ana. ◉. s. misce. Aliud praestantius. ◉. unguenti pomatae ◉. ii. mucilag. sem, psyllii cum aqua rosarum extracti ◉. i. caphurae ◉. i. olei amygdal. dulcium ◉. s. misce. Porro ad cicatrices elatas & rubentes sequenti medicamento utendum erit. ◉. olei litharg. ◉. ii. olei tartari & balsami saturni an. ◉. i. caphurae ◉. i. spermatis ceti ◉. i. olei ouorum ◉. ii. misce, utere quater quotidie. Ditiores oleo talci ad omnes maculas delendas omnium praestantissimo, utentur. Si forte propteros exemptum uulneris labra corrugentur & occallescant, quod cicatricem fieri prohibet, recurrendum erit ad ea, que paulo post singulatim de iis dicturus sum. Haec igitur de capitis uulneribus cum fractura dicta sufficiant. ◉ De uulneribus quibus brachiorum aut tibiarum ossa rupta sunt: Cap. Iii. Caeterum huiusmodi uulnera, quibus ossa rumpuntur, imponuntur saepe brachiis, aut femoribus, aut tibiis: partim quia globuli tormentarii facilius ossibus illis, ut pote grandioribus, occurrunt partim quia membra illa plerunque armis nudata sunt. Cum igitur aliquis huiusmodi uulneribus affectus nobis oblatus erit, diligenter erit nobis digito, uel specillo tentandum, atque explorandum, quomodo ruptum os fuerit: ac tum praesertim, cum uulnus humero uel coxendici inflictum est, propterea quod ossium fractura in illis menbris admodum peribulosa esse solet: quippe, que propter extensionem, musculos, & neruosas partes offendat: ac proinde magnas inflammationes inferat magnosque dolores, & conuulsiones, aliaque grauissima symptomata: ex quibus plerunque interitus consequitur, nisi mature remedium adhibeatur. Horum autem remediorum duo sunt genera: unum miserabile, & luctuosum, sed tamen ad reliqui corporis salutem conseruandam necessarium: amputatio uidelicet sauciati membri, cum ita laesum, atque affectum est, ut nulla medicinae faciendae spes supersit. Uerum huius extremi in extremo malo remedii, diiudicatio nequaquam gregalibus quibusdam Chirurgis committenda est; qui sibi honestissimum illud nomen tribuunt, simul atque incidendi, amputandi, lacerandi, & ( ut uerius loquamur ) dilaniandi rationem didicerunt. Neque aliud habent remedium praeter serriculam, cauteria quaedam, quibuscum confidentiam afferunt, quam animi praesentiam appellant: quam equidem perniciosissima esse iudico, nisi, cum prudentia, & iudicio coniuncta sit: praesertim qui permagna saepe incommoda, nonnunquam etiam luctuosos interitus ex illa nimia confidentia & carnificina accidere uiderim. Uerum ubi morbi magnitudo, & grauitas diligenter perspecta fuerit, exploratumque partem affectam aliis nullis remediis in pristinam ualetudinem restitui posse: tum uero iure optimo adducentur ii, qui prudentia & moderato ingenio praediti sunt, & harum rerum usum ac peritiam assecuti, ad ulterius progrediendum: ac tum praesertim, cum inflammationes, aliaque symptomata nondum contigerunt: praecidendumque membrum erit, si facultas ferat, ut reliqui corporis salus conseruetur, posteaquam Chirurgus ea denuntiarit, ac protestatus fuerit, quae praedici necesse est. Neque dubitandum est, ubi humerorum aut coxendicum ossa rupta erunt ( quod magna cum musculorum dilaceratione accidit, itemque neruorum, aliarumque partium, unde repentinae conuulsiones, inflammationes, gangrene, uniuersique adeo interitus consequi possunt ) quin diligentia tanta in praecidendo requiratur, quantum periculum apparet. Hippocr. lib. de fract. Celsus lib. 8. cap. 10. Nam si e ueterum Medicorum numero reperti sunt, qui rupturae horum ossium manum ullo modo admoueri uetabant, alii iubebant saucium membrum penitus excindi, etiam cum ossa paululum extrinsecus eminebant: ecquid, quaeso, nunc dicerent, cum uiderent horribiles rupturas, quae post furiale ac diabolicum istud bombardarum institutum accidere consueuerunt? quod institutum multorum artibus consceleratis ac nefariis ita in dies augetur, ut iam prope neque ab armis, & tegmentis corporis, neque ab ullo medicinae genere comparari remedium possit. Quantum autem ad illud luctuosum remedium attinet, nimirum abscissionem membri, commodius erit, de eo, sub cap. de Gangraena & sphacelo disserere. Nam in praesentia ueniendum est ad alterum remedium utilius ac salutarius, quod per manualem ( ut loquuntur ) operationem exquiritur: quodque modis omnibus tentandum est: quenadmodum iam inde ab huius capitis initio demonstrauimus. Ad hanc rem Chirurgi plerumque duplicem sibi intentionem ( ut appellant ) proponunt, quarum una rupturae rationem habet, & magna ossium fragmenta iubet suam in sedem, locumque restitui, quantum facultas ferre potest: tum ubi restituta sunt, iubet uniuersam compaginem fasciis obligari, & comprimi, quae necessariis medicamentis tinctae, ac madefactae sint, ut incommoda, quae accidere possent, prohibeantur. ad extremum etiam ferulas adhiberi, quas nonnulli etiam in primo apparatu comprobant, quo firmior compactura reddatur, quam omni ex parte non dissoluunt: sed uel laxant, uel constringunt, prout res postulat idque usque ad diem quadragesimum: nisi forte aliud flagitent pruritus, inflammatio, dolor, aliaque incommoda: quibus tamen mederi conantur, adhibita commodissima ratione uictus, aut sanguinis missione, aut purgatione, aut medicaminibus topicis, quae idonea uidentur. Altera intentio rationem habet uulneris, uetatque illud contegi, & inuolui fasciis ad fracturam ossium accommodatis: propterea quod frequentem curationis renouationem postulat, ut excrementa & aduentitiae quedam sordes ( quas natura reiicit ) exitum reperiant: ob eamque ipsam caussam confestim nonnulli setonem ( ut appellant ) adhibent: si per uulnus traiici commode possit, quem medicaminibus idoneis inungunt: alii usu turundarum contenti sunt, & uulneris labra paululum dilatant, si res postulet, ac praesertim inferiora, quo facilius omnia superuacanea & sordida dilabantur: atque ita partes affectae tractabiliores, & ad curandum habiliores reddantur. Quas turundas in dies ac sensim eo breuiores faciunt, quo magis uulnus curatur, nouaque caro adnascitur: eamque ad rem idoneis utuntur medicamentis aduersus ictus sclopetarios, fracturis ossium complicatos: de quibus in priore tractatu disseruimus. Atque ad extremam complendam intentionem hoc potissimum spectant, ut praecipiant, tantisper dum callus conficitur, bonis & succulentis uti cibis, sed praecipue conglutinantibus: idque tum maxime, cum ea uulneris ratio & conditio est, ut ad ossium consolidationem propendere uideatur. Hanc uiam & rationem plerique Chirurgi hodie tenendam censent, in huiusmodi uulneribus, quibus ossa fracta sunt. Quod illorum consilium non magnopere probare non possem ( praesertim cum praestantissimos uiros in eadem sententia consentientes habeant, qui hanc eandem uiam & rationem usurpant ) nisi res & experientia ipsa me perspicue docuissent, ac plane sub oculos subiecissent innumera incommoda, quae ex ferulis & arctioribus illis uinculis accidunt. Frequenter enim symptomata inducunt, dolores, inflammationes, & gangraenas, quibus haec uulnerum genera plerunque obnoxia sunt. Quinetiam exhalationes prohibent eorum humorum, qui in iis abundant, & plerunque naturalem calorem sufffocant: atque adeo grauium symptomatum notitiam impediunt, prohibentque ne tam facile ipsis remedium adhibeatur, quam res ipsa flagitat: nisi forte admodum sero, cum necessitas cogit uincula illa orbicularia, & obliqua dissoluere: hoc est, tum fortasse, cum illa incommoda adeo inueterata erunt, ut non tam commode per remedia coerceri possint; quam facile fuisset, si mature, ac tempori prospectum illis fuisset. Quare uulgares & usitatae ligaturae simplicibus fracturis conuenientes, in plagis quae ossium fracturam habent, meo iudicio, adhiberi sine periculo non possunt: ac praesertim iis, quae sclopetariis ictibus infliguntur: quanuis fracturis illis complicatae sint, ut ex superioribus argumentis existimari potest: quam ad rem attentum esse Chirurgum oportet, ne quid temere & imprudenter admittat, cuius eum nimium sero postea poeniteat. Caeterum optimum fote iudico, si statim ab initio ossa in suam sedem, locumque ac naturalem formam, & eam quae sauciatum minus cruciabit, restituantur etiam antequam inflammatio affectum membrum inuaserit: atque utendum esse censeo ueris & idoneis remediis, quae utique affectioni conducant, hoc est, plagae & fracturae. Et quoniam idem illud uidi obseruari a peritissimis, & nobilissimis Medicis, quos cum aliis locis, tum etiam apud Germanos notos habui, non praetermittendam putaui eam artem, quam in uulneribus cum fractura ossium curandis tenere, ac sequi consueuerunt: praesertim cum illam sclopetariis uulneribus iccirco aptissimam esse iudicem, quod ligaturas illas arctiores & usitatas, non aliam ob caussam improbent, nisi ob dolores, inflammationes, gangraenas, quae propter illas consequuntur: quibusque uulnera sclopetica praeter caetera omnia, obnoxia esse iam diximus. Postquam igitur uulnerati loci ossa in suam naturalem sedem restituta erunt, & membrum suo loco idonee collocatum, curataque plaga, ut res postulabit, extendendum erit Cerotum, quod sequitur, super linteo prius oxyrhodino madefacto: ac tum adhibendum erit uulneri: propterea quod fracturis omnibus opportunissimum est. ◉ resinae, cerae ana. ◉. i. puluer. cort. tiliae ◉. iiii. succi geranii ◉. ilii. coquantur ad ceroti consistentiam & apponantur. Aliud quo ipse semper utor. ◉ gummi rad. consol. maior. & uisci pomorum & popul. ana. ◉. iiii. succi geranii ◉. ui. lapid. sabulos. Rhenens. uel argill. rub. aut boli Armenae ◉. iii. puluer. cort. tiliae ◉. ii. uitellos ouorum 20. terebinthinae ◉. s. olei lumbricorum ◉. iii. coquantur omnia bene permixta, usque ad ceroti consistentiam: aptissimum est remedium ad uulnera fracturis complicata, atque ad arcendos dolores, inflammationes, aliaque symptomata. Commouendum autem erit xxiiii. horarum interuallo ad primos apparatus, ac paucorum dierum spatio mirabiles, effectus in fracturae consolidatione perspicies: Interea applicanda erunt in ipso uulnere, & ipsius ambitu remedia idonea, & defensiua, de quibus superius commemorauimus. Porro danda erit opera, ut pars affecta idonee locetur, & inuoluatur lamina plumbi, instar tibiae aut brachii inflexa, ut opus uidebitur: aut corio elixo, cui corrigiae alligabuntur, quibus ossa, quae prius coagmentata fuerint, firmius contineantur: quae certe, quamminimum fieri poterit, labefactari, aut sua sede commoueri non oportebit, tum, cum saucius curabitur, & uincula illa dissoluentur. Interea, utendum erit potionibus uulnerariis ad hanc rem aptissimis: quarum opera uidi fracturas sanari, posteaquam ossa suam in sedem restituta fuerant. Idque potissimum in Germania obseruari uidi: ac memini me Reystadii non procul a Rheno didicisse, loci eius incolas uti lapide quodam, qui in illa uicinia nascitur, & ab effectis Beinbruch appellatur. Unam enim illius drachmam in uino rubro exhibent, in quo prius uinca peruinca madefacta fuerit per noctem, idque mane, per dies quatuor aut quinque: atque hac ratione dolores eximunt, grauiaque symptomata, fracturasque intra quatuor aut quinque dies sanant, magna cum omnium: admiratione: cuius rei oculatus ipse sum testis, eiusque rei Mathiolus in commentatiis suis mentionem facit. Eodemque lapide uti praeterea solent in formam cataplasmatis redacto, cum geranio contuso, & oleo oliuarum uel rosato, tam foelici successu, ut sine ullo dolore, ac inflammatione, partis ossa coagmententura quod incredibile uideri posset, nisi preter me innumerabiles alii oculati & idonei testes extarent. Quamobrem coniecturam facio, genus illud medicamenti ad hec sclopetaria uulnera fracturis ossium complicata esse accommodatissimum. Magna enim iam operis pars effecta est, cum ossa confracta tam facile, & tam breui tepore sanantur, sine ullo symptomate, praesertim cum id non prohibeat nos uulnus, tanquam contusum, & quemadmodum decet, tractare. quinetiam uiam nobis compendiariam ad breuem curationem patefacit, & ad sauciatum subleuandum accommodatissimam. Sed quoniam non ubique lapidis illius copia est ( cuius tamen recondita apud se fragmenta pharmacopolas habere deceret ) utendum erit ea potione uulneraria, quam in Antidotario docebimus ad plagas cum fracturis sanandas esse aptissimam: cuius formulam in cap. de Potionibus uulnerariis descriptam inuenies: Interea Catagmatico meo utendum erit renouato, si opus sit, quod ad idem remedium est aptissimum: cui adiungi poterunt ( cum nullus erit ab inflammatione timor ) gummi aut succus Aristolochie, serpentariae, borrax, crocus martis ad callum obdurandum & partem confirmandam: Quod si quae paruule essent ossis particulae, quas reiici opus esset, tum hac iniectione utendum erit. ◉ succi aristoloch. serpentarie, iridis, uincae peruincae ana ◉. iii. uini albi ◉. ui aquae uitae ◉ iiii. myrthae, farcocolli mastiches, iridis, gualac. ana. ◉. i. aloes hep. mumiae ana. ◉. s caryophyll. ◉. i. circulentur in Bal. iiii. dierum spatio aut decoquantur ad tertiae partis consumptionem, post colentur & afferuentur, ut iis cum res & tempus postulabit, uti liceat cum syringe, alioue instrumento ut commodius esse uidebitur. Haec iniectio praeterquam quod ad ossium salutem praestantissima est, plagam optime perpurgat, eamque carne sensim replet, aptissimaque est ad perfectam curationem adiuuandam. Quod si forte os, corrumpatur, & in cariem degeneret ( quemadmodum frequenter usuuenit propter aerem qui per uulnus sese insinuat, & fracturis perniciosissimus esse solet ) sequenti remedio utendum erit: quanuis illud quod superius praescripsimus sit maxime consentaneum. ◉ olei myrrhe destillati per descensum & purificati cum uini spiritu ◉. s. olei caryophyll. ◉. ii. olei sulphuris cum colchotare destillati ◉. i. s. misce omnia, & cum uti uoles, os corruptum bis terue contrectato cum xylo in hoc medicamentum intincto, quod ad extremum specilli alligaueris: ac tum os a carie sanabitur, simulque quod corruptum est, breui dilabetur. Aliud. ◉ olei tartari destillati per retortam, olei guaiaci ana. ◉ s. olei sulphuris, & uitrioli ana. ◉. i. misce, & utere ut supra. Aut, ◉. balsami mercurii ◉. s. olei Antimo nii ◉. iii. salis saturni ◉. ii. misce omnia simul. Nullum hoc medicamento praestantius, aut exquisitius exoptari potest, magisque ad hanc intentionem nostram accommodatum nam etiam ulcera maligna & deplorata sanat. Interea emplastrum illud uulneri, & eius oris ac labris impones, quod est ad ossa corrupta extrahenda commodissimum, atque ad integram uulneris consolidationem aptissimum. Caetetum si forte ossis aliquod fragmentum exiturum arbitraris, & uulneris orificium plusquam saris opus est, angustetur, atque arctius nimio fiat; non erit difficile illud dilatare, adhibitis turundis ex gentiana & spongia praeparata: confectis, ad uitandos dolores, atque inflammationes, si forte ui fragmentum illud euellendum esset. Adihano rem manuali operationi parcendum non erit: uelut incisioni, rasurae ossis cum ferramentis idoneis: simul etiam cum cauterio actuali, quod summum & extremum esse remedium solem ◉ De sclopetariis uulneribus, quae peralias corporis partes sine fractura penetrant. Cap. Iiii. Ueruntamen si per pectus, aut latera, aut inferiorem uentrem ictus permanet, considerandum erit, an plaga in cauum ingrediatur &, si ingrediatur, an principalem aliquam partem offendat, ut idonea de uulnere iudicatio fieri possit, prout in cap. de signis & iudiciis docuimus. Nam si corpus non transfodiat, non aliud curationis aut tractationis genus postulat, quam id quod generatim & uniuerse superius exposuimus. Sin secus euenerit, quaedam erunt magis proprie, ac speciatim obseruanda. Nam si in pectus plaga infixa sit; neque glans totum corpus perfoderit, idanda erit ospera, ut euellatur: simula & alia omnia extraneai & aduentitia eximenda sunt. ac summopere considerandum erit, ecquid sanguinis in capacitatem thoracis influxerit: Quod: si acciderit, diligenter educendus erit, collocandumque atque inclinandum aegri corpus in eam partem, quae commoda uidebitur: aliaque generis omnis idonea erunt adhibenda remedia, quae usui ad illud consilium esse poterunt: dilatandumque uulneris orificium, ac tantisper cum hiatu relinquendum, dum res postulabit, quo faciliorem exitum habeat. Hac enim ratione quamplurimis incommodis occurretur, quae nasci ex sanguinis illius retentione possent: quibus huius generis uulnera maxime obnoxia sunt. Et his casibus potiones uulnerarie maximo usui esse solent: sanguinem enim concretum dissoluunt, atque adeo ne coaguletur, impediunt. Eas autem exhibebis aegro, etiam primo quoque die, tum mane, tum etiam uesperi: quemadmodum cognosci licebit ex ultimo cap. Antidotarii de potionibus uulnerariis. Reliquam curationem perficies iisdem artibus ac remediis, quae in sclopetariis aliis uulneribus adhibentur. Unum illud separatim ac singulariter obseruabis, ut medicamenta ( que ad cauum uulneris ferri non poterunt, ad uim & efficientiam suam expromendam, nisi in formam liquidam redacta sint ) uarientur, eorumque forma mutetur: fiantque idoneae iniectiones, prout rei necessitas postulare uidebitur. Quas ex iis medicamentis conficies, quae in priore tractatu nostro praescripsimus. Iniectiones illae fieri debent per catheterem, quem omnibus aliis instrumentis aptiorem esse comperi, quoniam ad se denuo retrahit quod prius expulerat, quemadmodum horum remediorum ratio flagitat. Turundas postea filo alligabis, easque in plagae concauum immittes, ea longitudine, que conuenire uidebitur, ad orificium uulneris patens, atque apertum perpetuo retinendum: ut cum interior pars purgata & mundata fuerit, carne sensim adnascente repleatur, priusquam hiatus coalescat, ne alioqui putredini exitus intercludatur. Porro dum aeger curabitur, uitandus est aer frigidus: ut pote his malis incommodissimus! Si utraque ex parte hiatus sit, turunda erit utrinque imponenda: eoque diutius apertum orificium illud retinebis, per quod puttedo & sanies faciliorem exitum habere possit. Quod si quid calli forte obducatur ( ut accidere solet ) adhibendum erit remedium, quod posterius magis idoneo loco explicabitur. Quantum ad uictus rationem attinet, ea seruanda erit, quae in alterius generis plagis praescribi solet: frigida nimirum, sicca, & tenuis. Ab acribus sane & astringentibus cibis temperandum erit: idque praesertim ab initio, quoniam tussim commpuent, & anguste respirationi caussam prebent, que frequenter miseros aegrotos in hoc uulnerum genere discrutiat. Ex contrario pectorica magnopere conducunt: ueluti ficus, uuae, hordeum mundatum, & cetera generis eiusdem. Sanguinis missio magno quoque usui esse solet: itemque uacuatio per clysteres, & alia remedia, si corpora sint cacochyma. De uulneribus inferioris uentris. Eademi haec etiam in uentris inferioris plagis erunt obseruanda: quarum curatio non est absimilis aliarum, quas in caeteris sclopetariis uulneribus praescriplimus. quanquam his potiones uulnerarie maiori sunt usui, propterea quod in his, partibus ad quas profluunt, commodius uim & efficientiam suam expromunt. Miscendae autem hae potiones erunt, prout intentiones postulabunt: eoque plus corroborantium adhibendum erit, si qua pars nutritionis ostensa fuerit ( uelut iecur, aut lien ) quam etiam fomentis extrinsecus adhibitis tueri oportebit. Interdum etiam curantur hae plagae admotis idoneis clysteribus, cum partes inferiores attingunt. Quod si per corpus permanent, & dorsi spinam attingant; utendum erit iis medicamentis, que aduersus capitis uulnera praescripsimus. Idemque iudicium statuendum erit, si forte medulla e spina dilabatur, quod de reliquis statuitur. Porro quoniam saepenumero accidit, ut ictus a superiore parte in inferiorem ferantur, & in membrum aliquod penitus immittantur, neque tamen glans exeat ( qua de caussa exitum habere putredo & sanies non potest ) considerandum erit, an sine periculo possit in inferiore parte exitus aperiri. Quod facilius effici poterit, si digitis glans sentiri possit, quam eadem ratione multo commodius educere poterit: quemadmodum iam ante a nobis dictum est, cum de extraneis & aduentitiis rebus extrahendis agebamus. Quod si hoc fieri non possit, tum utendum erit compressionibus, & ligaturis arctioribus, ut hac ratione putredo facilius effluat, cum uersus superiorem partem comprimendo impelletur. Iniectiones ad has sinuosas plagas sunt accommodatissimae: quoniam alia medicamenta usque ad illarum intimam partem ferri non possunt: dandaque opera erit, ut quam minimum illarum iniectionum intus relinquatur, atque quod residebit eadem syringe qua iniecisti, retrahas. In hoc uulnerum genere turundae ex spongiis praeparatis aptissimae sunt: quoniam putredinem eliciunt, eaque imbuuntur, uulnusque exsiccant. Et quoniam persaepe os uulneris obdurescit ( quae res perfectam consolidationem impedit ) sequentibus remediis utendum erit. Sunt enim & ad haec incommoda, & ad omne fistularum genus aptissima: neque ferramentorum usu opus erit: quod extremum remedium uulgares Chirurgi adhibere consueuerunt. Ad Callum & Fistulas curandas. ◉ olei mellis destillati ignis expressione ◉. ii. olei Saturni & Mercurii sublimati ana. ◉. i. olei petrolei & caryophyllorum ana ◉. i. s. excipiantur terebinthina & apponantur cum ellychniis aut turundis parti affectae. Aliud optimum. Antimonii ◉. iii. mercurii sublimati ◉. i. s. mellis ◉. ui. mixtis omnibus ut artis est, destillentur per retortam uitream mediocri igne, exibit oleum ad callosa & maligna omnia ulcera, fistulas, cancrum, & gangraenam curandam praestantissimum. ◉ De Symptomatum quae hisce uulneribus occurrunt correctione. Cap. U. Saeuioribus symptomatis. quod uires nimiopere conuellant, aut etiam prosternant, in primis diligenterque succurrendum, morbi etiam propria cura praetermissa, omnes Medici ingenue fatentur. Atque ea quidem symptomatis curatio est, non qua symptoma, sed qua aut uirium labefactarum, aut grauioris cuiusdam affectus caussa existit. Dolor enim excrucians, intemperies, phlegmone, febris, conuulsio, paralysis, gangraena, sphacelus, quoniam grauia, nimiumque infensa & periculosa sunt symptomata, quae ista praesertim uulnera comitantur, lenienda ac tollenda protinus sunt, quod & uires debilitent, & morbos periculosiores ingenerent. atque tunc ipsa methodus immutanda est, ne uiolentia symptomatum illorum, laborans iuguletur, aut saltem ne ipsorum saeuitia crudelius ipse torqueatur. Atque primum eo auspicanda erit curatio, a quo aegro periculum impendet, in eamque primum medentis consilium dirigi debet. Nunquam enim ad integram curationem perduci poterunt illa uulnera, nisi eiusmodi symptomata prius arceantur. Itaque operae pretium duxi idonea methodo & ordine singula pertractare, & singulis sua quae conueniunt remedia paucis praescribere. De dolore. Dolorem lenimus anodynis uel pare goricis medicamentis, que temperata existunt, corporique nostro consimilia, uel ordine primo calida tenuisque substantiae, idque fomentis & linimentis. somenta parantur ex decocto radicum altheae, capitis ueruecini, maluarum: ex floribus uerbasci, chamaemeli, meliloti: sem. lini, foenigraeci cum lacte. Linimenta autem fiunt ex mucilaginibus seminum psyllii, foenigraeci & altheae: ex butyro, axungiis gall. & taxi: ex oesypo & oleo uisci pomorum. Narcotica etiam dolores leniunt, quod inducto stupore partis sensum obtundant, torpidioremque reddant, ut doloris urgens caussa minime percipiatur. His utimur cum dolor acerbior uires dissoluit, syncopesque metum affert, & ex nimia inflammatione suboritur. ◉ radicum hyoscyami & nympheae an. ◉. s. digerantur ad solem in aceto rosaceo & oleo nenupharino per aliquot dies: deinde exprimantur, & ex colatura locus dolens tepide foueatur. Inungatur postea sequenti linimento. ◉ succi foliorum hyoscyami & semperuiui ana. ◉. ii. olei uisci pomorum, & nenupharis ana. ◉. i. s. butyri recentis ◉. ii. cerae nouae ◉. i. misce. fiat linimentum. Hoc studiose Medico semper obseruandum, ut doloribus praecauendis sedulam operam adhibeat: semper enim aliquid mali portendunt. Et haec de dolore sufficiant. superius enim iam multa remedia ad hanc intentionem praescripsimus. De intemperie. Si intemperies calida affectum locum obsederit, quod ex dolore & uesicatione facile deprehendes, affectum locum infrigidabis unguento nutrito uel caphurato albo cum populeone. Sequens multum proderit. ◉ succi plantaginis, solatri, semperuiui ana. ◉. i. boli armenae. ◉. s. lithargyri loti aqua plantaginis, & tuthiae praeparatae ana. ◉. i. olei ros. omphac. & nenupharis ana ◉. ii. aceti rosacei & cere tantillum, ut fiat unguentum. Porro si intemperies frigida adsit ( quam mollities ostendit ) corrigitur uini fomento cum quo anethum, semen lini & flores chamaemeli decoxeris. Ex quibus etiam parari potest aliquod cataplasma. De haemorrhagia nullam iccirco mentionem facimus, quod de illa iam superius satis superque tractauerimus. De Febre. Ne febris superueniat, statim de principio occurrendum erit: ipsamque cohibere oportetur uictus ratione tenui & frigida, uenae sectione, & medicamentis humores peccantes purgantibus. Quod si etiam uigente morbo ( quod saepius euenire uidi ) febris uulneratos corripiat, humores erunt conuenienti aliquo apozemate concoquendi, & denuo purgandi. Cui rei summam curam & diligentiam impendere debet Medicus, omnibusque modis iuuandus aeger, ne morbi acerbitate interitus subsequatur. De Conuulsione. Constat inter Medicos conuulsionem tribus fieri modis: scilicet inanitione, quod accidit superfluis ac copiosis euacuationibus, & immoderatis haemorthagiis, quam periculosam testatur Hippocrat. Aphor. 3. lib. 5. tum repletione siue plenitudine, quod contingit propter tumores praeter naturam qui in uulneribus de repente euanescunt: & propter immoderatum frigus, quod neruos in unum cogit, cohibet atque implet: quod Hippocrates etiam Aphor. 17. lib. 5. expressit: tum cerebro per consensum affecto ratione doloris, cum uel neruus punctus est, uel cum acres, mordaces, & uenenati humores naturam permutant ac corrumpunt: unde dolores Hippocr. etiam auctore excitantur, ex quibus propter sensus uehementiam conuulsio exoritur. Conuulsioni autem ex inanitione sic medendum erit: Conuussio ex inanitione. primo instituatur uictus ratio humectans, nutriaturque aeger sorbitionibus ex lacte amygdalino, hordeato, aut iure aliquo competenti. Paretur balneum in quo humectantia quaedam & lenientia decocta sint, ut sunt capita & extremitates ueruecum: item rad. althaeae, maluarum, uiolarum & uisci pomorum folia, quod ( nisi hoc uulnus impedit ) aeger ingrediatur, uel saltem pars affecta foueatur. Deinde liniatur oleo uisci pomorum & uiolarum, uel aliquo unguento ex praedictis parato. Et quoniam hic affectus, si confirmatus sit, & cum neruorum siccitate, incurabilis Galen habetur lib. Meth. med. septimo, ad praestantiora remedia confugiendum est, nempe ad tincturam auri & balsami naturalis: nam si qua supersit salutis spes, in illis duobus iam commemoratis consistit. Conuussio ex plenitudine. Quod si conuulsio ex plenitudine fiat, curabitur uictum tenui, primis saltem diebus exsiccante & calefaciente: uitanda tamen uini potio, quod fluxiones proritet, & neruis noceat. Uini autem loco exhibendum hydromel maluaticum, aut aqua cinnamomi. Tum demum euacuatione partim a toto corpore, mittendo sanguinem & commode purgando: partim ab ea parte que conuellitur, quod fiet unguentis Agrippae, Aregonis & Marciati: oleis castorei, uulpis, lauri, & similibus: quibus abunde repurgato corpore ceruix & uniuersa spina, itemque affectus locus inungi poterit. Sed sequentia mihi utiliora uidentur. ◉ axungiae cerui, taxi, ursi an. ◉. i. olei laurini ◉. i. s. olei uulpini, castor. terebin. iunip. lumbric. ana. ◉. s. unguent. Agrip. & Dialthian. ◉. ii. terebinth. in aqua liliorum lote ◉. i. euphorbii ◉. i. cum modico cerae fiat unguentum: uel ◉ resine, picis naualis an. ◉. i. colophoniae & cerae nouae ana. ◉. ii. olibani, mastiches, cerusae ana ◉. ii. salis nitri, sang. draconis, terebinth. olei ros salis ammoniaci, olei uitell. ouorum ana ◉. ii. caphurae ◉. i. matris - perlarum ◉. i. carabes ◉. i. s. magnetis ◉. s. uitrioli albi ◉. ii. fiat emplastrum secundum artem. ◉ balsami gummi elemi & hederae an. ◉. ii. oleorum cerae, terebinthinae, & iuniperi destillatorum modo chymico ana. ◉. s. olei caryophyllorum & benioini ana. ◉. ii. misce, & fiat in formam linimenti, quo inungatur spina dorsi & pars affecta: uel ◉ balsami uisci pomorum, hederae & hypericonis ana. ◉. iii. olei saluiae & terebinthine ana ◉. i. olei iuniperi ◉ s.olei tartari foetentis ◉. iii. axungiae taxi ◉. iii. misce. utatur ut iam dictum est. Interim utatur sequentibus assum¬ ptis. ◉ aquarum lilii conualii & iuniperi ana ◉. i. olei succini ◉. s. fiat mixtura: uel ◉ aquae cinnamomi & florum tiliae an. ◉. i. olei iuniperi per ebullitionem aquae extracti guttas iiii. olei succini ◉. s. spiritus uitrioli guttas ii. Conuulsio per sympathiam. lib. 6. fiat mixtura. Porro si conuulsio per sympathiam ratione doloris excitetur, dolor statim praedictis remediis in cap. de dolore erit leniendus. Quod si ex uirus acrimonia, & uenenato morsu ( quod istis uulneribus plerunque aceidere solet ) conuulsio efficiatur, ad ea quae iam de uenenatis uulneribus praescripsimus, occurrendum est. At si ex nerui punctura, aut incisione morbus contingat, quod etiam ut plurimum euenire uidi, non ratione ictus sclopetici iam impressi ( qui potius neruos ipsos contundit, quam pungat, uel incidat ) sed Chirurgorum inscitia, qui glandem uel extrahere uel aliqua incisione uti nituntur; plerunque neruos uulnere transuerso offendunt, unde conuulsio exoritur: praesertim si illos attingunt qui ad musculos perueniunt. Tunc enim, ut tam graui affectui occurratur, eligenda erunt illa medicamenta, que substantia tenui ad imum usque nerui laesi penetrare possint, ut nos admonet Gal. in libro Artis med. quaeque digerant, ac dolores mitigent. At e contrario; quae cruda & frigida sunt, quaeque obstruunt & perspirationem prohibent, uitanda sunt. Idemque Galenus uetat usum aquae calidae, tanquam neruis uulneratis aduersissimae, quod illorum substantia ex refrigerata concretaque humidiore materia constet. Quae cum eiusmodi sint, per ea quae simul calefaciunt & humectant, resoluitur ac putrescit: qua ratione ipsis aduersatur, quamuis alioqui reliquas phlegmonas ualde mitiget: cuius rei quosdam monitos esse uelim, qui promiscue curandis hisce uulneribus illo remedio hodie utuntur. Quin potius oleum iasminum ac praesertim sabinum uetus utilissimum esse neruorum puncturis, scripsit Gal. lib. 6. Meth. med. Idem quoque & terebinthinam & resinam approbauit, itemque sulphur uiuum ( quod omnino tenuium partium esset ) ualde conducturum illis uulneribus eodem libro sperauit: sed eo magis olea & terebinthinae, & resinae, & cerae, & sulphuris & sabinae ( chymico modo extracta ) proficiunt, quo illa tenuioris multo substantiae destillatione redduntur: atque sic ualentius exsiccare possunt, quod in puncturae nerui curatione obseruandum esse scribit Ga„lenus lib. 6. Meth med. his uerbis: " Nerui „ uulnerati curatio medicamentas postu„lat, quae & tepidum calorem excitent, & „ ualenter ( sine molestia tamen ) desiccare „ possint. Tum quae ex substantiae suae natu„ra, & trahendi uim habeant, & tenuium „ partium sint. " Interim hoc unum est obseruandum, robustis nempe corporibus ualentiora medicamenta, imbecillis mitiora esse adhibenda. Hac igitur ratione sequens remedium commode administratur. ◉. olei sulphuris terebinthinati, olei sabinae & terebinthinae ana. ◉. ii olei uitellorum ouorum ◉. s. misce, & applicetur calide parti affectae. Aliud. ◉ olei butyri, resinae ana. ◉. ii. olei euphorbii destillati chymice & olei baccarum iuniperi ana ◉ s. olei terebinthinae ◉. i. s. olei uitellorum ouorum ◉. i. misce. At si morbus praescriptorum medica mentorum applicatione non uincatur, totus neruus erit praecidendus: praeterea enim nullus metus instat ex Gal. meth. sententia, nisi quod mutila particula manebit. med. cap. 3. De Paralysi. Paralysi siue neruorum resolutioni, que ex istis uulneribus plerunque etiam accidit, occurrendum & idonea uictus ratione, & medicamentis tum assumptis, tum etiam admotis: ut fomentis cataplasm. linimentis, unguentis & similibus. Alii probant oleum iasminum, saluiae, castorei, de lateribus, uulpinum & similia. Conferet autem plurimum, si sequentibus remediis chymicis eger utatur. ◉ aquarum lilii conualii & florum lauendulae ana. ◉. iiii. fac cum his deconquatur sacch. ◉. s. ad perfectam coctionem: extra ignem adde olei succini flaui per descensum destillati & rectificati ◉ i. s. olei cinnamomi & essentiae saluiae ana. ◉ s. fiant rotulae, quibus aeger saepius utatur. Probatur autem pro topicis oleum sequens. ◉ olei hypericonis Ibi terebinthinae ◉. Oleum ad paralysim & contra. s. olei laurini ◉. iiii olei spicae. ◉. i. s. granorum iuniperi ◉. cturas precipuum. lib. 4. cap. 19. s. castorei ◉. i. euphorbii ◉. ii. caryophyllorum, macis & nucis moscatae, cinnamomi ana. ◉. i. s. florum lauendulae, saluiae & lilii conualii an. m. ii. mastiches, myrrhae, thuris ana. ◉. ii. mumiae ◉. i. s. pingued: taxi ◉. iii. digerantur omnia per mensem in fimo, deinde destillentur in alembico aeneo secundum artem. Hoc oleo inungantur membra paralytica & contracta: est enim medicamentum efficacissimum. De Syncope. Syncope tanquam grauissimo & mortis finitimo affectui, cui praesertim isti uulnerati obnoxii sunt, aut ex immodica sanguinis profusione; aut ex uehementi cruciatu & dolore, subito occurrendum: atque spiritus & uires concisae refouendae sunt, modico alimento dato interuallis, ut expressionibus, gelatina, destillatis, uino & aromaticis. Pulueres cordiales approbabantur uetustioribus ex margar. splend. ras. eboris, ex foliis auri & fragmentis pretiosorum lapidum, qui exhibebantur cum uino aut syrupo conseruationis citri. Nos autem commodius uel tinctura auri & corallorum, uel essentiis illorum omnium lapidum utendum esse censemus: quod ratione iam demonstrauimus in nostro lib. de Med. mineral. spagyr. prepar. in quo illorum etiam omnium praeparationem docuimus De Gangraena & Sphacelo. Uarla symptomata ac uitia hisce uulneribus succedere scripsimus, quorum tamen non aliud gangraena peius, aut magis deplorandum: quod sit corruptionis incipientis indicium, quae oritur secundum Paulum, uel quia inflammatio non discutitur, neque in pus transmutatur: uel secundum alios, cum humorum copia ut in magnis inflammationibus & ingenti obstructione ex emplasticorum usu, ut supra annotauimus, quae perspirationem prohibet, atque uenenata & maligna aliqua qualitate insitus partis calor extinguitur & praefocatur: cuius etiam indicium magnum est sanies. Cui nisi quis praesentissimas adferat suppetias, metuendum est ne pars corruptione extincta & emortua uicinas partes inuadat: & in mortificationem, quam sphacelum, aut syderationem dicunt, degeneret. Signa Sphaceli. Quae percipitur cum pars liuet aut nigrescit: tumida, mollis, & cadauerosa apparet, idque sine ullo arteriarum pulsu, nec dolore, nec sensu ullo: ut etiam fine sensu doloris alte scalpellum adigi possit. Hanc syderatam & emortuam partem celerrime amputare & resecare radicitus aut proxime sanam partem oportet: gangraenam autem rupta omni mora curare. Quod fiet corruptum sanguinem copiose scalpello ex affecta parte euacuando, & ea medicamenta, quae putridis destinata sunt, imponendo: ut scribit idem Paulus. Uulgus Chirurgorum post scarificationes, aut sectiones locum affectum aqua salsa, aut salso aceto abluit. Alii unguento Aegyptiaco, quod Pharmacopolae paratum habent, utuntur. Quod si iis remediis mali asperitas non remittatur, ad efficaciora, ut ad caustica & quae crustam inducunt, utpote ad trochiscos Andronis & arsenicum recurrunt: uel si necessitas id exigit, ferro corruptum a sano separant. Porro sequentia medicamenta gangraenis multum conferunt. Primum ex parte affecta sanguis corruptus educatur, & sequenti lotione abluatur. ◉ fuliginis ◉. iiii. mellis ◉. ii. aceti optimi ◉. i. decoquantur ad medias: uel ◉ succi raphani & chelidoniae ana. ◉. ii olei mellis ◉. s. phlegmatis aluminis acidi ◉. iiii. salispetrae ◉. ii. salis fuliginis ◉. i. s. misce pro lotione: uel ◉ phlegmatis uitrioli & aluminis ana. ◉. iiii. aceti ◉. ii. puluer. rad. aristolochiae ◉ i. s. salis tartari ◉. i. myrrhae. ◉. i. s. caphurae ◉. s. bulliant omnia simul ad medias pro lauamento, quod reiteretur saepius. Aliud. ◉. tartari calcinati ad albedinem ◉. ii. cineris corticum ouorum & rad. aristoloch. uel sarmentorum ana. ◉. i. s. salis nitri, caphurae ana ◉. s. phlegmatis uitrioli & aluminis ana. ◉. i. bulliant ad medias & fiat capitellum, quo utendum ut supra, scarificata prius affecta parte cui apponatur sequens ceratum. ◉ cerae & picis naualis an. ◉. iii. liquoris myrrhae ◉. ii. colophoniae ◉. i. s. olei frumenti & ouorum ana. ◉. s. fiat ceratum secundum artem: uel ◉. mellis ◉. ii. croci martis, croci ueneris ana. ◉. s. puluer. myrrhae & aristoloch. rotundae ana. ◉. ii. caphurae ◉. i. s. phlegmatis uitrioli acidi ana. ◉. iiii. decoquantur ad consistentiam unguenti, adde mercur. praecipitati ◉ s. hoc inungantur ellychnia & turundae: uel ◉ butyri arsenici fixi ◉. ii mercur. precipitati ◉. s.olei myrrhae 3. iii. Excipiantur melle prius loto cum succo chelidoniae. Isto medicamento nullum efficacius, aut ualentius inueniri potest ad gangrenae curationem, modo prius totum uenenum, atque auram malignam, atram & foetidam ex arsenico ademeris: quod fiet ipsius fixatione ut docebitur in nostro Antidotario spagirico. Non enim alioqui possum illorum comprobare sententiam, qui Arsenicum non praeparatum ad gangrenae curationem adhibendum censent, cum sit septicum & putrefaciens medicamentum, quodque qualitate sua maligna & uenenata, carnis quam attigerit substantiam corrumpat, & in putredinem cadauerosam deducat, quae multo etiam deterior est, quam ex gangraena. Quocirca ipsius usus ualde periculosus ( haec pace multorum dixerim ) nisi prius, ut iam dictum est, recte praeparetur. Interim optimum erit, si superponatur aliquod cataplasma paratum ex farinis lupinorum, orobi, lentium & fabarum, quae decoqui poterunt cum oxymelite, aut priore capitello. Quod si hec omnia medicamenta nihil prodesse, sed iam in sphacelum, ex praedictis signis, gangrenam degenerare percipias: membrum sic emortuum, si fieri possit, ita ocyssime abscindendum est, ut nihil putridi prorsus relinquatur: quod nonnulli filo ex alumine plumae confecto, & imbuto in oleo mercur. sublimati ( quod alii aquam inferorum nominant ) sine dolore praestant. Alii autem serra, & tum demum ferro adurente & candenti utuntur: ita enim ex Galeni consilio, celeriter sanguinis profluuium compescunt, putredinem arcent & partem affectam roboranti Cossante autem putredine & haemorrhagia, medicamentis utuntur crustam detrahentibus, ut macedonico, butyro & similibus: atque tum demum curatio reliquis ulceribus communis adhibenda est. Non interim praetermittenda est idonea uictus ratio, tenuis & refrigerans, neque missio sanguinis reuulsiua, aut medicamenta sanguinem depurantia, si opus esse uideatur: atque illa, quae cor(uitae principium ) tuentur a putrida & foetida illa aura maligna, a parte laffecta sublata, aegroto exhibenda sunt. Antidotarium Spagiricum, Siue De Medicamentorum praeparatione & compositione aduersus ictus sclopetarios. Uetus & uerum illud Comici uerbum est: Homine imperito nihil quicquam iniustius: qui, nisi quod ipse facit, nihil rectum putat: quod cum in aliis artibus quamplurimis, tum praesertim in ea, quam spagiricam appellamus, intueri licet. Uidemus enim passim homines, nescio quos, stulta & barbara quadam arrogantia praeditos, qui remedia ex metallifodinis extracta stomachose insectantur: quae tamen constat apud ueteres Medicae artis principes magno in pretioatque usu fuisse: quemadmodum a nobis demonstratum est in eo libro, quem de Medicamentorum spagirica praeparatione edidimus. Et quaenam, rogo, huius siue iracundiae, siue insaniae caussa est? quoniam ( ut ipsimet fatentur ) eorum praeparationem ignorant. O foelices artes, si de iis soli artifices iudicarent: ut Fabius olim dixisse fertur. Infoelices ergo, de quibus imperiti & inscii tam temere iudicium ferre non uerentur. quine unde quidem, aut cur Spagirica haec ars appelletur, unquam intellexerunt: quam eruditi uiri ex Grecis duobus uerbis sic nominarunt, ἀπὸ τοῦ σπᾶν καὶ ἀγείρειν: quod pe eam eliciatur, ac tum cogatur scomprimaturque subtilis quaedam & spiritualis natura, in qua uis & effectus medicamenti praecipue consistit. Cuius rei summa & plane incomparabilis utilitas, cum in aliis multis morbis, tum praecipue in sclopetariis uulneribus curandis cognosci potest: quemadmodum, Deo uolente, spero multo felicius posthac compertum & exploratum iri, ex medicamentorum tum uegetabilium, tum animalium, & mineralium praeparatione, aliisque essentiis e Mercurio, Sulphure, Uitriolo, Arsenico, Marte, Uenere, Saturno, & Lithargyro elicitis: itemque ex Antimonio, aliisque id genus mineralibus, quam e pingui & crasso simplicium metallicorum corpore: cuius multum abest, ut uis tanta sit ( tametsi ueteres eo ad uulnerum & ulcerum curationem usos esse, scripta illorum testentur ) quanta spirituum, qui quasi illorum animae dici possunt. Ueruntamen ( dicet fortasse horum obtrectatorum aliquis ) cur non contenti sumus iis medicamentis & remediis, quae docta Antiquitas nobis per manus tradidit? quae ueteres illi artis nostrae antistites, Hippocrates, Galenus, & alii monimentis suis prodiderunt? cur nouas uias & prorsus inauditas quaerimus, praesertim Pharmacopoeis incognitas? Atqui, respondebit nostrum aliquis, uel unicum illud Mercurii praecipitati remedium ( ut alia omittam ) quo nuper admodum uti in sanandis sclopetariis uulneribus, malignisque aliis ulceribus coeperunt, huic illorum quaestioni satisfacere: imo uero illorum imperitiam intolerabili arrogantia coniunctam coarguere potest. Quod si authoritas quaeritur, tanti sane apud eruditos uiros puto fore Gesnerum, Guinterium Andernacum, Seuerinum ( ut alios quamplurimos praeteream ) quanti obtrectatores istos: praesertim cum illorum summorum uirorum eruditio, doctissimis ipsorum scriptis & monumentis ita testata sit, ut isti maledici magno sibi honoritribuere debeant, si se illorum discipulos fateantur. Alia perfacile mihi foret argumenta proferre quamplurima, nisi tantam istorum maleuolorum ineptiam animaduerterem, ut certe me pudeat: presertim cum quorumdam libellos nouissime diuulgatos intueor, in quibus extra propositum institutae tractationis, tam aliena infarciuntur, ut ( quemadmodum uetus fert prouerbium ) in lente unguentum positum uideatur. Quasi uero ad institutam de podagre curatione tractationem, nescio quae inuectiuae digressiones de rerum principiis, origine metallorum, & lapide philosophico ( qui ab ipsis morosophicus nuncupatur ) aliqua ex parte pertineant, & in re aliqua congruere uideantur. Iterum igitur, iterumque exclamare cogor: Foelices artes, si de iis soli artifices iudicarent! Quam dissimile fuit multorum ueterum consilium: qui, si quid ipsi ignorabant, quod ab aliis sciri etiam in longinquis regionibus audissent, nulli labori in illis inuisendis parcebant. Plato discendi ea quae ignorabat cupiditate incensus, in Aegyptum profectus est: post Tarentum ad Architam: in reliquam Italiam, ut caeteros Philos. Pythagoreos auditet. Apollonius Tyanaeus peragrauit Persarum regionem, pertransiuit Caucasum, Albanos, Scythas, Massagetas, opulentissima Indiae regna perlustrauit. Postea delatus ad Brachmanas, larcham in sella aurea de abditis rerum caussis, & arcanis naturae mysteriis disputantem audiuit. Inde per Elamitas, Babylonios, Chaldaeos, Medos, Assyrios, Arabas, Palaestinos, reuersus ad Alexandriam, profectus est in Aethiopiam, ut Gymnosophistas audiret, eorumque arcanas & reconditas artes condisceret. Haec sane imitanda uirtus, non horum ignauorum desidia: qui cum a focis patriis uix unquam pedem mouerint, tamen hanc artem spagiricam improbant: neque maiorem ullum in peruestiganda ueritate laborem suscipiendum putant: cum tamen Ars illa miranda & recondita Naturae arcana luculenter nobis patefaciat. Neque, meo iudicio, immerito ab iis comtemnuntur, qui multis suis periculis & peregrinationibus arcana illa Naturae perscrutati sunt. Sed quenam, obsecro, illa stultitia est, interdicere nobis, ne aliis medicamentis utamur, quam quae antiquis cognita fuere? Quasi uero Rhabarbarum, quo nullum hodie usitatius medicamentum est, antiquis notum fuerit. Praeterea quid est, quod nobis sulphureos & metallicos, uenenatos ( ut appellant ) foetores obiiciant, quorum olfactu, & aura spirante ( haec enim contumeliosa illorum uerba sunt ) exanimantur propemodum ii, qui horum Cyclopum antra subierunt. An uero calumniatoribus & sycophantis istis ignotum est, ueteres quosque Medicos ex rebus foetidissimis medicamenta quamplurima confecisse? ueluti ex aurium sordibus; sudoribus corporum, menstruis muliebribus, ( hor 10. cap. 18. Gal. simpl. 10. cap. 1. 8. 9. 10. 12. 13. Aet. Tetr. 1. serm. 2. cap. 110. rendum dictu ) ex stercore humano, & diuersorum aliorum animalium, sputo, urina, muscis, muribus, cinere ex capite bubonis, ungulis caprarum & asinorum, uermibus ex arbore putrida, mulorum impetiginibus, quemadmodum ex scriptis Galeni, Aetii; Aegin. libr. 7. Dioscorid. lib. 2. cap. 90. Aeginetae, Dioscorid. Marcell. Marcell. cap. 4. & 26. Plin. Serap. colligere licebit: ut ipsa quoque metallica praeteream, quibus ipsos usos fuisse satis constat. lin. libr. 8. cap. 4. & 15. Serap. impl. cap. 453. & 466. Equidem cum apud me imperitorum istorum fastum considero, qui hanc metallicae medicinae partem ( quam ipsi suo more contumeliose Chimericam nominant ) fastidiunt, atque propterea neque suis, neque aliorum quamplurimis morbis mederi possunt, uenit mihi, in mentem historiae, ipsis fortassis notae, de Heraclito Ephesio, qui cum Hydropisi affectus, Medicorum artes aspernaretur, oblitum, se bubulo fimo soli siccandum praebens, obdormiuit, atque ita a canibus laniatus est. Uerum haec de nugatoribus & maledicis istis plus satis. lam autem quodnam sit meum, consilium, & quis in hoc tractatu scopus, exponendum est: nimirum ut aperte praescribam deinceps. non ea quae iam peruulgata, & ( ut uulgo fertur ) lippis ac tonsoribus nota sunt, ne illos imitari uidear, qui farragines & rhapsodias scriptitant: sed uiam atque methodum medicamenta arte spagirica praeparandi, quae ad sclopetarios ictus pertinent: quam plerisque Medicis ac Chirurgis ignotam scio. Hocque syncere testari possum, me duabus de caussis ad hoc adductum fuisse: nimirum studio prouocandi Doctiores, ut si habent meliora, proferant: tum ut generi humano, ac praesertim patriae meae inseruirem: cui ( proh dolor ) nimium nimiumque his funestissimis & luctuosissimis temporibus isto medicamentorum genere opus est, cum tandiu ciuilibus ac domesticis bellis cruentetur. Uerum ut eorum occurram calumniis, qui clamitant, ista remediorum genera non tantum difficili & longa praeparatione indigere, uerumetiam tanti pretii esse, ut non facile quiuis iis uti possit: de principio proponenda uulgaria & ἐυπόρισα remedia putaui: post ad ea deueniendum, que longe pluris facio: ut certe longe aliis praestantiora sunt, quemadmodum ex illorum praeparatione cognoscere licebit: quanquam etiam tenuiorum & gregariorum militum rationem habere institui, separatimque alia quae ditioribus conferent, ascribere. Monendi ergo Chirurgi erunt, ut, cum in castra proficiscentur, hec praeparatasecum afferant, quae apud Pharmacopoeos plerosque reperientur. Suppurantia. Unguentum Basilicum utrumque. Unguentum Macedonicum. Tetrapharmacum Galeni. Unguentum Resumptiuum. Emplastrum de mucilaginibus quod dissolui poterit cum oleo oliuarum, si opus sit. Diachilon simplex & compositum. Detergentia. Unguentum Diapompholygos Nicolai. Unguentum uiride Andromachi. Emplastrum diuinum solutum cum oleo rosato. Unguentum Apostolicum Auicennae. Unguentum Aegyptiacum eiusdem. Sarcotica. Unguentum Aureum. Unguentum Ceraseos Mesue utrumque. Emplastra de Gratia Dei & de lanua. Cicatricem inducentia. Unguentum de Minio. Desiccatiuum rubrum. Emplastrum de Cerusa. Uenenum attrahentia & res extraneas. Unguentum Fuscum Nicolai. Adambusta. Unguenta magistralia Medicorum Florentinorum a Weckero descripta. Unguentum, de calce uiua. Repellentia & astringentia. Unguentum de bolo commune. Unguentum Rosatum Mesuae Ἐ'υπέρνσα. Uel ad praedictas intentiones componi poterunt medicamenta, quae non alia egent praeparatione, quam uulgari. Ἐκπύητικὰ, siue suppurantia. ◉ butyri recentis & olei oliuarum ana. ◉. ii. farinae tritici suo furfure expurgatae ◉. s. aquae communis ◉. iiii. decoquantur: uel ◉ foliorum tussilag. & maluarum an. m. ii. coquantur sub cineribus, & cum butyro permisceantur: uel ◉ succi radicum liliorum, coctarum prius sub cineribus ◉. iiii. axung. gall. uel anseris, uel porci ◉. ii. cum oleo lini, uel oliuarum, uitello oui, & tantillo cere fiat unguentum. Detergentia. ◉ mellis ◉. iii. farinae fabarum & hordei ana. ◉. ii. decoquantur cum uino ad consistentiam unguenti: uel ◉ foliorum plantag. & apii an. m.i. rosarum rubrarum. p. ii uini rubri ◉. uiii. decoquantur ad medias: colature dissolue sacchari rubri ◉. ii. terebint. ◉. i. farinae lupinorum & orobi ana ◉. i. aloes, myrrhae ana. ◉. s. decoquantur rursus, & addendo cerae quantitatem suff. reducantur in formam unguenti: uel ◉ succi plantag. & agrimoniae ana. ◉ ii. mellis rosati ◉. iiii. rad. iridis & farinae fabarum ana ◉. s. permisce sub finem terebinthinae ◉. i. fiat unguentum. Sarcotica. ◉ mannae, thuris ana ◉. ii. farinae foenigraeci & orobi ana. ◉. i. excipiantur melle & oui luteo: uel ◉ sarcocollae in lacte solutae ◉. iii. mastiches, olibani ana ◉. i. picis liquidae & terebinthinae ana. ◉. i. misce pro unguento. Ἐπυλωλια ◉ cretae albae ◉. ii. cineris corii adusti ◉. iii. excipiantur oleo rοsato: uel ◉ calcis uiue, toties in aqua lote, dum omni destituatur acrimonia ◉. ii. terrae Armenae ◉. i. excipiantur myrthillorum oleo. Ex plumbo usto, stibio usto, cadmia, pompholyge, parari poterunt etiam medicamenta ad id accommodatissima. Ad uenenata uulnera. ◉ succi anagallidis purpuree & cyclaminis ana. ◉. i. sulphuris uiui, mixti cum saliua hominis ◉. s. misce: uel ◉ lithargyri ◉. ii. galbani ◉. s. picis Graecae & terebinthinae ana. ◉. ii. olei quantum suff. uel ◉ olei ◉. iiii. sagapeni, mumie & succini an. ◉. iii. thuris, mastiches ana. ◉. ii. terre sigillatae optime & corall. rubr. ana. ◉. i. picis ◉. ii. cere quod satis sit ad fingendum unguentum: uel ◉ cepas duas, folior. uincae peruince, scabiose, ricini ana. m. i. decoquantur subcineribus. adde theriacae ◉ s. & cum terebinth. fiat unguentum. Ad ambusta. ◉ succi cepae sub cineribus coctae ◉. ii. olei nucum ◉. i. misce: uel ◉ foliorum hederae nigrae cum aqua plantag. contusorum m. ii. olei ◉. i. coquantur cum ◉. iiii. uini albi ad illius consumptionem: adde sub finem cerae quantum sufficit, ut fiat linimentum. ◉ laridi ad flammam liquati, & succis betae & rutae excepti ◉. ii. cremoris lactis ◉. i. mucilag. sem. cydoniorum & tragacanthae ana. ◉ s. misce. Repellentia, & sanguinem cohibentia. ◉ succi foliorum caprifolii & foliorum quercus ana. ◉. i. rosarum rubr. ◉. i. boli Armenae & sang. draconis ana. ◉. ii. olei rosati ◉. iii. cerae quantum sufficit: uel ◉ pulpae pomorum decoctorum in lacte ◉. iii. mucilag. sem. psyllii & cydoniorum ana. ◉ s. succi bursae pastoris & polygoni ana. ◉. i. acaciae & sanguinis draconis ana. ◉. iii. terrae sigillatae ◉. s. olei myrthillorum ◉. iiii. cerae albae q. suff. ut fiat unguentum. Porro que sequuntur remedia pharma copolis nostris non ita admodum usitata sunt, neque Chirurgis nota: uulneribus tamen sclopetariis, caeterisque omnibus commodissima, quorum idoneam preparationem ars Spagirica partim demonstrat. Suppurantia. ◉ rad. altheae & liliorum ana. ◉. iiii. betae cum radim.i: butyri recentis ◉. s. lumbricorum uino praeparatorum ◉. iii. uitellos ouorum 12. medullae uituli & terebinth. ana. ◉. u. olei oliuarum depurati a faecibus. ◉. i. contusis quae contundi debent, ac rite omnibus mixtis digerantur in fimo calido per mensem: post prelo exprimantur, ac igne cinerum coquantur ad unguenti consistentiam: uel ◉ succi herbarum tussilag. & oxalidis ana. ◉. iii. caricas pingues 20. thuris ◉. ii. resine laric. ◉. i. s. axung. anser. gall. ana. ii. butyri recentis ◉. s. olei uisci pomorum compos. ◉. i. mixtis omnibus decoquantur in duplici uase, luto sapientiae obducto, per sex horas igne mediocri: calide percolentur, & rursus solis radiis exponantur, uel coquantur ad idoneam consistentiam. Haec celeriter pus mouent, atque anodyna sunt medicamenta, uulneribus que sclopetariis accommodatissima. Detergentia. ◉ succi centaurii & chelidonii ana. ◉. iiii. mellis ◉. iii. florum uerbasci. p. ii. thuris, myrrhae, mastiches ana. ◉. s olei terebinthinae ◉. ui. uini albi generosissimi ◉. i. putrefiant in fimo calido, & coquantur ut supra ad uini & succorum consumiptionem, igne cinerum, donec reducantur in formam unguenti. adde pro ◉. i. huius unguenti ◉. i. praecipitati mercur. dulc. si maiore detersione opus sit: uel ◉. uisci herbarum saniculae, pyrolae, aristoloch. & uincae peruincae an. ◉. ii. terebinthine lotae ◉. iiii. croci ueneris ◉. s. balsami tartari ◉. ii. sulphuris antimonii ◉. i. s. imponantur. igni cinerum, dum unguenti consistentiam acquirant. Sarcotica. ◉ mucilag. sem. foenigraeci ◉. ii. uisci herbarum cynoglossi, persicariae, consolidae maioris ana. ◉. i. s. olei thuris, & myrrhe ana. ◉. iii. olei hyperic. simp. ◉. ii. tereb. lotae uino albo ◉. ii. stent ad solem, uel ad calorem cinerum, donec incrassescant. Unguentum de paeto. ◉ succi paeti ◉. i. terebinthinae ◉. u. olei hyperici compos. ◉. uiii. uini albi generosiss. ◉. s. digerantur per uiii. dies, post decoquantur ad uini consumptionem: tum demum adde colophoniae, cerae ana. ◉. iii. mumiae, carabes ana. ◉ liquefiant rursus ad ignem, & fiat unguentum, ut artis est: uel ◉ uisci herbarum paeti & consol. Aliud nostrae descriptionis. maior. ana. ◉. iiii. olei terebinth. ◉. i. florum hyperici & uerbasci ana. m. ii. pomorum ulmi ◉. iii. acinorum popul. arb. ◉. iiii. spiritus uini ◉. i. s. digerantur in fimo equino, uel relinquantur in cal. hypocaust. in uase uitreo optime clauso per mensem integrum, deinde exprimantur & colentur: adde thuris, mastiches, myrrhae ana ◉. ii. sang. draconis ◉. s. mumiae ◉. ui. terebinth. ◉. s. benioini ◉ i. circulentur simul in pellicano octo dierum spatio, deinde moderato calore destilletur uini spiritus, & remanebit in fundo pretiosus balsamus. Ἐπουλωτικα siue cicatricem inducentia. ◉ aluminis usti ◉. i. cretae uitrioli ◉. iii. croci Martis, croci Ueneris ana. ◉. ii. misce, fiat puluis, quo uti poteris per se, uel excipiatur melle: uel ◉ boli Armenae nostro modo praeparatae ◉. ii. calcis corticum ouorum ◉. s. succi prunorum immaturorum ◉. iii. decoquantur igne lento ad perfectam consistentiam. Ad Uenena. ◉ olei carabes & terebinth. an. ◉. i. olei iuniperi ◉. ii. seminis urticae & rad. gentianae ana. ◉. ii. olei sulphuris uitriolati ◉. i. s. corall. rubr. ◉. i. misce: uel ◉ succi pentaphyll. scabiosae & rutae an. ◉. ii. olei sulphuris rubei ◉. i. olei myrrhae ◉. ii. colophoniae & gummi hederae an. ◉. ui. misce pro unguento. Ad Ambusta. ◉ lardi liquefacti & aqua solani excepti ◉. ii. olei Saturni ◉. s. misce: uel ◉ uisci rad. hyoscyami & florum papaueris rubr. ana. ◉. i. salis. petrae. ◉. i. mucilag. seminis cydoniorum. ◉. iii. cum oleo caphurae fiat linimentum. Repellentia & sanguinem cohibentia. ◉ boli Armenae Spagirico modo praeparatae ◉. ii. croci Martis, croci Ueneris an. ◉. i. Excipiantur oleo rosato: uel ◉. colcotharis dulcificati, cineris ranarum adustarum ana. ◉. s. Excipiantur oui albumine. Quamplurima alia parantur remedia ad easdem superiores intentiones, quorum iam formulas propriis quibusque N locis descripsimus, quae iudicio periti Chirurgi committo; ut his prudenter, atque ut motbi & affectarum partium ratio postulabit, utatur. Restat ut de potionibus uulnerariis loquamur, antequam medicamentorum praeparationem doceamus. De potionibus uulnerariis. Potiones istae uulneratiae, quanuis humores per inferiora non depellant, ualent tamen, ad uulnera expurganda: quandoquidem superfluos humpres & sanguinem ab omnibus sordibus expurgant, ac mira qua pollent facultate & confracta ossa consolidant, & laesis ex uulnere netuis medentur, ac Naturae opem ferendo tandem ossa illa carne replent, & cicatrice, nullo adhibito alio remedio, obducunt. Cum autem ex illarum, potionum usu mirandos ac prope incredibiles effectus praesertim in Germania uiderim etiam ad desperatorum ulcerum curationem, commodissimum fore non praetermitsclopetarlus. 179 tendam sillarum mentionem existimaui, idque eo magis quia usum illarum scio antiquitus probatum fuisse, nunc autem Medicorum negligentia prope obsoleuisse. Quinetiam compertum habeo illas non solum medicamentorum, sed & alimentorum loco assumi: atque symptomatis, omnibusque incommodis quibus uulnera obnoxia sunt, occurrere. Simplicia autem ex quibus parantur, sunt haec, Cyclaminus. Centaurium. Consolida maior. Ophioglosson. Consolida media, quam Sophiam nonnulli Sophiam nonnulli uocant. Betonica. Aristolochia. Ueronica. Sabina. Agrimonia. Uerbena. Pyrola. Serpentaria. Sperma ceti. Persicaria. Cancri fluuiatiles. Arthemisia. Nux uomica. Lilium conuallium. Astaci. Zedoaria. Mumia. Galanga Macis. Uinca peruinca. Bolus Armena. Horum simplicium uim omnem multo melius quam ut uulgus solet, elicies, si uel in dolium albo musto plenum ea iniicias, ut per duos menses digerantur: uel si dissectas minutatim uirides herbas, aut illarum expressum succum in pellicanum caecumue alembicum impo nas, ut in baln.m. per tres aut quatuor dies circulentur. Ultimus enim hic modus illis conuenit, quibus usus uini interdictus est, praesertim si uulnus in capite acceperint. Destillatae etiam ex ipsis aquae proderunt, si uel per se quotidie mane & uesperi ( dosi & modo conuenienti ) assumantur: uel si una cum iis uinum album ( si forte uulneratis id conceditur ) diluatur. Sequuntur autem uulnerariarum potionum formulae. ◉ consolidae utriusque, ueronicae, cyclamini ana. Uulnerariae potiones primis septem diebus exhibendae. m. i. astacos expurgatos, num. iiii. uini albi mensuras ii. circulentur in balneo per triduum. Colaturae exhibe cochlear unum mane: uel ◉ oculorum cancri puluerat. ◉. s. mumiae ◉. ii. boli Armenae ◉. i. s. herbarum agrimoniae, ophioglossi, ueronicae, & cyclamini ana. m. i. spermatis ceti ◉. i. temperentur in uino albo pen noctem in baln. m. Capiat huius cochlearia duo mane & uesperi, si opus sit. Inflammationes plurimum arcent, atque ambustis conueniunt. ◉ macis, oculorum cancri, zedoariae ana. Potiones dandaereli quis morbi temporibus. ◉. iii: mumiae, galangae minoris ana ◉. ii nucis uomicae ◉ i. s. Crassiuscule contusa imponantur in uas uitreum, affundendo uini albi mens. i. s. macerentur lentissimo calore per biduum. Dosis est cochlear unum mane, & uesperi tantundem. Huius potionis uis tanta est, ut laudari uix satis possit. ◉ florum uincae peruince, & lilii conuallii ana. Potio uenenatis uulneribus sclopetariis conueniens. pugil. i. galangae, zedoariae ana. ◉. ii. mumiae & boli Armenae uerae ana ◉. i. spermatis ceti ◉. s. uini albi mensuras ii. digerantur ac circulentur in bal. m. per quatuor dies. Dosis est cochlear unum mane & uesperi. ◉. Potio uulneraria in fracto osse ab ictu sclopetario. aristolochiae, cyclamini, serpentariae & consolidae utriusque, geranii anm. i. sabinae. m. s. macis, zedoariae & oculorum cancri ana. ◉ s. mumiae & galangae minoris ana. ◉. i. s. Conquassatae ac minutatim concisae herbae, & reliqua in puluerem crassiusculum redacta coquantur in duplici uase horis quatuor cum mensurai. uini: utatur mane & uesperi. Solum hoc remedium multo commodius est, quam tot ferulae quibus nonnulli excruciantur. ◉ florum lilii conuallii & betonicae an. Potio uulneraria Cephalica. p. i. galangae, macis an. ◉. iii. persicar. chelidon. uincae peruincae, ueronicae & centaur. an. m. s. Macerentur ut supra, & ad usum reseruentur. Potio pector. ◉ succi uerbenae, betonicae, ueronicae an ◉. uulne raria. ii. aquae cinnam ◉. i. macerentur ◉ boli Armenae ◉. s. consolide utriusque an. Potio inferioris uentriculi uulneribus conducens. m. i. galang. ◉. ii. temperentur cum uino ut supra & ad usus seruentur. Uariae ex suprascriptis simplicibus poterunt parari potionum descriptiones, quas periti Medici iudicio relinquendas censui: hoc unum tamen adiungam ipsarum usum quamplurimas tum ad uulnera sclopetatia, tum ad phagedaenam, cancrum & omnia maligna ac desperata, ulcera opportunitates habere. Ex quibus omnibus multo etiam maiorem utilitatem Medicus percipiet, si potiones praeparandas curet cum uulnerariorum simplicium essentia Spagirice extracta, quod iam alibi docuimus. Elenchus medicamentorum Spagiricorum. Quoniam autem deinceps restat, ut eorum simplicium, quae ad uulnerum sclopetariorum curationem pertinent, praeparationem Spa giricam describamus, eadem utemur methodo, qua iam superius usi sumus, quo tractatio haec nostra planior sit. Oleum quorum. Oleum butyri. Suppurantia sunt igitur & sunt igitur & Anodyna. Oleum resinae. Oleum uisci pomorum compos. Oleum hyperici simpl. Olea omnium axung. Oleum myrihae. Oleum mastiches. Oleum terebinthinae. Oleum mellis. Uiscus centaurii. Uiscus uincae peruincae. Uiscus aristolochiae. Sal faecum aceti. Detergentia. Balsamus matris. Crocus Ueneris. Mercur. praecipitatus uulgatis Mercur. praecip. dulcific. Oleum guaiaci. Balsamus Ueneris. Balsamus Saturni. Balsamus tartari. Balsamus hyperici. Oleum thuris. Oleum sarcocollae. Sarcotica. Oleum mannae. Uiscus consolidae utriusque. Uiscus cynoglossi. Calx testarum ouorum. Calx testarum limacum. Bolus Armena praeparata. Alumen adustum & praeparatum. Epulotica. Crocus Martis. Creta uitrioli flaua. quae etiam ci¬ Oleum salis tartari, catrices de¬ Oleum talci. corant. Oleum uisci pomorum. simplex. Oleum Martis. Crocus Martis. Crocus Ueneris. Colcothar simplex. Colcothar dulcificatum. Bolus Armena praeparata. Calx testarum ouorum. Calx testarum limacum. Butyrum arsenici fixum. Praecipitatus dulcificatus. Balsamus tartari. Repellentia & sanguinem & sanguinem Ad uenena. Oleum Mercur. corporale. Oleum antimonii. Oleum sulphuris uitriolatum. Oleum ouorum. Oleum lardi. Oleum butyri. Aqua gammarorum. Aqua spermatis ranarum. Ad ambusta. Aqua florum papauer. rubri. Uiscus radhhyoscyami. Oleum Saturni, eiusque Sal. Oleum Lithargyri. Uiscus aristolochiae. Uiscus corticis med. tilie. Attrahentia. Succinum praeparatum. Magnes praeparatus. Oleum myrrhae. Oleum caryophyllorum. Oleum tartari foetens. Oleum uitrioli. Oleum sulphuris simplex. Ossibus corruptis Oleum sulph. uitriolatum. Oleum antimonii. Sulphur rubicundum Antim. Oleum salis. Oleum Mercur. sublimati. Oleum cerae. Oleum iuniperi. Oleum euphorbii. Neruis uulneratis. Oleum ouorum. Oleum terebinthine. Oleum sulphuris terebinth. Sal fuliginis. Sal urinae. Sal tartari. Sal mellis. Oleum frumenti. Sunt rursus illorum simplicium singula, quae singulis partibus uulneratis conducunt, ut Oleum mellis. Carni putridae ac, corruptae. Oleum sulph. acidum. Phlegma uitrioli acidum. Phlegma aluminis acidum. Balsamus Martis. Balsamus Ueneris. Balsamus Mercurii. Balsamus tartari. At quoniam nobilium partium semper habenda ratio est, in quarum actione uita consistit, sunt etiam nonnulla que exhibita ipsas tueri possunt. Oleum succini. Oleum saluiae. Cerebrum Oleum caryophyllorum. Spiritus uitrioli. Roborant enim. Aurum uitae. Cor Tinctura auri. Essentia margaritarum, Tinctura Bals. natural. Tinctura corallorum. Hepar Medicamentorum proxime enumeratorum Spagirica praeparatio. Oleum Tartari foetens. Faex uini crudumue Tartarum in puluerem redactum, imponatur in retortam uitream aut terream cum suo recipiente: subiiciatur ignis per gradus, qualis ad aquam fortem conficiendam adhibetur. Producet magnam copiam spirituum alborum, qui & in aquam & in oleum crassum ac foetens conuertuntur. Separetur oleum illud per infundibulum, atque ad usum reseruetur. Sal Tartari. Porro tartari salem extrahes ex faecibus ( quas caput mortuum appellant ) in retorta relictis, easque in aqua calida dissolues: dissolutum totum postea bis terue filtrabis. Tum eundem coagula ad ignem per euaporationem aquae. Ita remanebit sal in fundo uasis, quem si rursus dissoluas & coagules, sic expurgabis, ut crystallinus euadat. Oleum Tartari. Hunc crystallinum salem si uitro imponas, & in cella uinaria alioue humido loco colloces, intra perpaucos dies in oleum resoluetur limpidum & ad faciei maculas & ulcera detergenda praestantissimum. ◉ Tartari crudi ◉. Balsamus Tartari. ii. salis. petrae, salis fuliginis, & faecum aceti an. ◉. iiii. calcis uiuae ◉. ui. Omnia minutissime contusa iniiciantur in uas non uitreatum, ac rite obturatum. Calcinentur xii. horarum spatio: calcinata soluantur in calida, ac per filtrum destillentur, post coagulentur, & deinceps calcinentur: ter denique calcinationes, solutiones, & coagulationes fiant. Tum iniiciantur omnia in alembicum, simulque acetum destillatum infundatur, ut digitos quatuor supernatet. Destilletur acetum in Balneo mar. ac liquor dulcis emanabit. Tum infunde iterum acetum ut destilletur, idque tandiu dum non amplius sit dulce, sed acidum fiat, & quale prius infudisti, per alembicum efferatur. Tunc omnia ualido igne destillato per retortam: & prodibit oleum feruidissimum, cuius uix satis praedicari utilitas possit. Hoc eodem modo, si uoles, totum sa, lem tartari per alembicum pelles: ex quo praestantissimum & saluberrimum oleum efficies. Oleum aceti. Destillato aceto per alembicum resident faeces ipsius in fundo uasis: quae prius igne uiolentissimo exsiccatae, si pellantur per retortam, exibit oleum rubicundissimum & acerrimum. Sal aceti. Quod si rursus caput mortuum dissoluas in calida, filtres, & coagules, subsidebit sal aceti ad phagedaenica omnia accommodatissimus, Fuligo in tenuem pollinem redacta, dissoluatur, in aceto, destillato, in Balneo: Sal fuliginis. separato toto menstruo, quod infundo subsidebit, denuo dissolues, deinde coagulabis: idque tandiu donec in salem candidissimum abeat: qui in humido soluetur, in oleum ad gangraenam, & quaeuis maligna ulcera curanda opportunissimum. Boli Armenae praep. Bolus Armena in puluerem tenuissimum redacta, dissoluatur in phlegmate acido Aluminis: tum separetur phlegma per Bal. & aliud superaffundatur. Id ter facito. Tum Bolus in oleum perpingue conuertitur: quod igne lentissimo exsiccetur, & in puluerem reducatur ad cohibendum sanguinem undecunque prorumpentem aptissimum. Olea aromatum, lachrymarum, lignorum & gummi. ◉ Caryophyllorum pulueratorum ◉. i. aquae simpl. uel quod melius est aquae uitae ◉. ui. Infundantur in uas uitreum ad digerendum in Bal. uel fimo per quatuor dies: post apposito rostrato alembico cum suo refrigerio destillentur ex artis praescripto: oleum autem ab aqua separetur, per infundibulum, & ad, usus seruetur. Eadem methodo elicies olea Saluiae, Iuniperi, Succini, Terebinthinae, Myrrhae, Thuris, Sarcocollae Mastiches, Euphorbii. Aliam & praestantiorem olea eliciendi, ex iam enumeratis, inuenies methodum in lib. quem de medicament. Spagir. praeparatione conscripsimus. Oleum Frumenti. Frumentum in retortam impositum cum Spiritu uini digeratur per octo dies: tum demum igne uiolento pellatur. Quod destillatum est, capiti mortuo reddatur, denuo digeratur ac destilletur. Id si ter iteraueris, prodibit oleum praestantissimum ad gangraenam & carcinomata. ◉ florum Hyperici minutatim concisorum ◉. Balsamus Hypericonis simplex. ii. olei terebinth. ◉. i. uitellos ouorum xx, aque uitae ◉. s. mixtis omnibus putrefiant in fimo calenti per mensem integrum: post exprimantur & ponantur ad solem per duos menses. Balsamus uisci pomorum eadem methodo fiet: Balsamus uisci pomorum. uel cum oleo oliuarum prius depurato in Balneo. ◉ florum hyperici ◉. Balsamus Hyperici compositus. i. uisci rad. symph. maior. ◉. iiii. florum chamaemeli, uerbasci ana. pug. ii. olci ouorum & terebinthinae ana. ◉ s. aque uitae ◉. i. thuris, myrrhae, mastiches, mumiae ana. ◉. ii. sacchari rubri ◉. ui. Putrefiant simul in uase accurate occluso in fimo per mensem: deinde exprimantur & circulentur in Bal. per triduum: tum demum lentissimo calore decoquantur ad Balsami consistentiam. Balsamus uisci pomorum compositus. ◉ foliorum uisci pomorum minutatim concisorum ◉. ii. iniice in matratium uitreum, addendo acinorum populi arboris ◉. s. olei axungiae taxi & butyri ana. ◉. iiii. terebinthinae ◉. ui. olei lumbricorum ◉. ii. s. uini albi generosi ◉. ii. digerantur omnia recte occlunsa in fimo calidissimo per duos menses: post prelo exprimantur, tum circulentur, & ad ignem lentissimum decoquantur ad liquorum consumptionem. Ad dolores sedandos nullum praestantius inueniri medicamentum potest. Succum foliorum & rad. Ex herbis, uiscus ut extrahatur Alia methodus. herbarum purificabis, donec clarescat: ipsi affunde tantundem aquae uitae & digerantur in Bal. in uase uitreo per quindecim dies: deinde separata aqua per destillationem remanet in fundo herbarum uiscus. Uel, folia & rad. herbarum mergantur in aqua communi filtrata, aut, quod melius est, in uino albo, per octo dies: deinde per triduum lento igne subiecto bulliant: post exprimantur & decoquantur igne lento, donec spissitudinem mellis acquirant, quam uiscum nominamus. Hac methodo ex consolida utraque, cynoglosso, centaurea, uincaperuinca, aristolochia, rad. hyoschyami, & cort. med. tiliae uiscum elicies ad praescripta utilissimum. Ex floribus papauer. rubr. uel ipsorum succo, aquam per alembicum elicies ad refrigerandum aptissimam. Sal urinae humanae summam ad detergendum uim habet. Sal urinae. Conficitur autem sic: primum urina filtranda est, tum coagulanda; post cum aceto destill. dissoluenda, atque iterum coagulanda. Nam ter aut quater haec iteranda sunt. Oleum cerae Aqua & Oleum mellis. Liquefiat ad ignem cera, & decoquatur cum uino ad consumptionem ipsius: idque tandiu donec nullos crepitus amplius edat. Huius sic praeparatae cerae cape ◉. ii. aluminis calcinati ◉. s. fol. saluiae m. i. Iniiciantur omnia in alembicum cupreum, cui receptaculum sit subiectum, & destillentur igne mediocri. Prodibit primo crassiusculum oleum, quod rursus destillandum est ut antea, idque ter iterandum: atque ita fit oleum cerae praestantissimum ad omnes neruorum affectus. Eodem modo ex resina, & pice oleum conficitur. Ex melle in uitreum alembicum imposito aquam eximiam primum elicies per Bal. Post capiti mortuo, aut faecibus relictis arenam uel silices calcinatos addes, ne regurgitet materia, quam per retortam uitream pelles, subiiciendo ignem per gradus: ita destillabit oleum pellucidum & flauescens simul cum oleo crasso & impuro. Omnia digerantur per quatuor aut quinque dies: post rursus destillentur per alembicum intra arenam, manabitque oleum purum & rubicundum aquae suae supernatans. Haec aqua acidissima est prope ad instar aceti destillati: & plurimum aduersus gangraenam conducit. Oleum autem quod instar aquae uitae ardet, uires habet admirandas, praesertim si per dies aliquot circuletur cum uini spiritu. Separato enim illo postea, remanet oleum dulce & gratissimi saporis, uulneribus sclopetariis & phagedaenicis ulceribus plurimum conducens. Sal mellis. Ex faecibus quae remanserint, igne reuerberii prius calcinatis, extrahitur sal cum aqua propria, uel communi, soluendo, filtrando, & coagulando: idque ter. Putridis omnibus ulceribus confert. Hunc salem cum oleo proprio & adurente ex artis praescripto commiscebis, atque inde maiorem, quam dictu fas est, opportunitatem auferes. Aliud mellis oleum praestantismum. ◉ mellis a sua cera non separati ◉ ii. tartari in puluerem redacti ◉. i. putrefiant simul in fimo quindecim dierum spatio, & destillentur per retortam. Emanabit primo aqua candida; tum flauescens. Hanc redde capiti mortuo & putrefiant rursus per quindecim dies. Post depelle iterum per retortam, idque ter facito: ac tum oleum mellis praestantissimum consequeris. Oleum butyri & laridi. Butyrum prius in uino albo liquefactum iniiciatur in alembicum, subiiciaturque ignis mediocris. Destillabit oleum ualde anodynum. Ex ◉. i. habebis uncias x. Sic facies oleum laridi & axungiarum omnium. Oleum ex luteis ouorum. Lutea ouorum centum prius cocta iniice in cucurbitam: subiice ignem per gradus. Primo aqua exibit, post oleum flauescens aquae supernatans, postremo oleum crassiusculum. Aqua maculis omnibus prodest: olea autem doloribus sedandis conferunt. Cancrorum aqua. Cancri aut Gammari bulliant cum aqua semperuiui maioris in uase duplici accurate occluso per diem integrum: post destillentur igne subiecto. Aqua ter affundatur capiti mortuo: tum demum reseruetur. Inflammationibus, ambustis, & carcinomati multum confert. Sperma aut semen ranarum colligitur mense Martio. Aqua spermatis ranarum. Destillatur autem per alembicum uitreum. Elicitur aqua uredini & inflammationi opportunissima. Calx testarum ouorum & limacum. Testae ouorum aut limacum reuerberentur igne acerrimo per triduum, donec reducantur in calcem candidissimam. Si dum calcinantur, aspergantur aceto, calx leuior reddetur, & ad uires suas exercendas aptior. Mercurius praecipitatus uulgi. Mercurius prius lotus ac praeparatus ex Geberi praescripto, soluatur cum duplo pondere aquae chrysulcae communis: deinde quater destilletur, ac super faeces toties effundatur: atque ita reducitur in puluerem rubicundissimum, ex quo reuerberato ad ignem, eliciuntur aquae fortis spiritus, qui alioqui sum mos dolores commouent. Satius erit si abluatur phlegmate aluminis, & aceto destillato & ouorum aqua. Acrimonia enim hoc pacto eximitur. Sed praestabit iteratis sublimationibus Mercurium prius praeparare, ipsumque rediuiuum & a terra faeculenta & humiditate superflua depuratum fixare cum aqua, quam in libro a nobis de praeparatione spagirica euulgato iam descripsimus. Praecip. Mercurius fixus & dulcificatus, ad ista uulnera curanda utilissimus. Quod si omnes descriptionem illam propter artis uocabula suboscura non intelligunt, non erit incommodum Mercurium ipsum cum aqua stygia uulgari ter ipsi affusa & abstracta quodammodo fixare, ac in puluerem rubicundum reducere: idque igne satis uiolento, ut acrimonia & uenenum menstrui totum eliciatur. Quod melius multo fiet, si sequens aqua ipsi commisceatur, & destillatione repetita separetur. ◉ aceti destillati ◉. ii. s. phlegmatis aluminis ◉. i. s. calcis testarum ouorum ◉. ui. Destillentur omnia ad siccitatem. Huius aquae cape ◉. iii. praecipitati Mercur. ut supra ◉. i. Omnia optime ex artis praescripto mixta, destillentur per alembicum, ter aquam faecibus reddendo. Postremo loco depellantur ad siccitatem: ac tum remanebit in fundo puluis, quem super marmore prius contusum iniicies in alembicum, rursus affundendo aquam praescriptam, quam ter a faecibus destillabis ut supra. Postremo Mercurius praecipitatus circuletur cum uini alcoole per uiginti quatuor horas. Destillato uini spiritu ad materiae siccitatem, denuo nouum affunde, circula, & destilla, idque quater aut quinquies: ac tum perfectam Mercurii praeparationem assequere: cuius uires in uariis depellendis morbis, praesertim in morbo uenereo, satis praedicari non possunt, siue per os assumatur, siue locis uulneratis applicetur. Oleum Mercurii corporale. Fac amalgama cum Mercurii crudi 3. iiii. & louis optimi 3.i. Illud ipsum super laminam Martis extendito, & in humido collocato. Totum in oleum dis soluetur. Fit etiam cum solo Mercurio & lamina Iouis. Oleum Mercurii sublimati. Mercurius cum chalcantho & sale, ut moris est, ter sublimatus, misceatur ad extremum cum aequali portione salis ammoniaci, & rursus sublimentur simul ter aut quater. Totum illud sublimatum in oleum resoluitur, ex quo spiritus salis ammoniaci eximendus est, omnia circulando cum uini essentia: ipsaque tandiu destillando, donec oleum feruorem & acrimoniam amittat, & ammoniacus separetur. Reducitur etiam per se in oleum lentissimo calore Athanoris, longoque temporis interuallo. Balsamus Mercurii. Sublimetur Mercurius toties cum simplici calce ouorum optime praeparata, donec omnino sit extinctus. Huic mixturae affunde acetum destillatum alcolisatum, ut supernatet quatuor digitos. Destilletur liquor a faecibus quater aut quinquies, donec Mercurius in puluerem rubicundissimum euadat: quem cum uini alcoole circulabis in pellicano per octo dies. Separato uini alcoole per alembicum, remanebit in fundo balsamus Mercurii pretiosissimus & dulcissimus. Desperata omnia ulcera, atque etiam carunculam in uesica sanat, & uulneribus istis sclopetariis summopere conducit. Porro alias Mercurii praeparationes, & utendi rationem ex libro nuper a nobis edito cognosces. Balsamus Martis. Limaturae Martis lotae pluries cum muria, superfundes acetu acerrimum, ut supernatet quatuor digitos: ponantur super cineres calidos octo dierum spatio, quotidie mouendo materiam, & separando acetum, quod colorabitur: & iterum nouum affundendo, idque tandiu, donec acetum non amplius coloretur. Quo ad ignem euaporato, puluerem qui subsidebit, sumito: eumque cum aequali portione ammoniaci sublimato. Eundem sublimatum toties super faecibus repones, iterumque sublimabis, donec rubini appareat color. Postea totum in aquam feruentem iniice, ut sal dissoluatur: tum apponendo statim frigidam, subsidebit in fundo Martis balsamus, calcis solis instar. Aqua autem separetur ac denuo recens affundatur, ut dulcis balsamus efficiatur. Oleum Martis. Ex ipso cum uini spiritu alcolisato circulationibus conficies oleum rubicundum ad omnes haemorrhagias interiores, & uiscera nutritionis corroboranda praestantissimum, si guttula conseruae rosarum aut symphiti permisceatur, aut cum uino exhibeatur. Crocus Martis. Limaturam Martis prius optime lotam calcinabis cum floribus sulphuris, uel ipsam dissolues cum aqua stygia. Deinde superfunde acetum acerrimum: & in calore relinquantur per aliquot dies: tum demum reuerberentur igne aperto, ut ars praecipit, per integrum diem: colligendo semper flores qui supereminebunt, donec totum conuertatur in puluerem rubicundissimum & leuissimum. Balsamus, oleum, crocus & uitriolum Ueneris. Hac methodo conficies balsamum, oleum, & crocum Ueneris: ex qua reflexa crustuli azymi instar, cum phlegmate uitrioli acido, omnia circulando artificiose, elicies uitriolum caeruleum ac pellucidum, cuius uires alio loco descripsimus. Ex Saturno calcinato sal elicitur dulcescens in Bal. Sal Saturni Oleum Saturni. cum aceto destillato: toties ipsum in faeces affundendo, dum nihil amplius attrahat: euaporato menstruo remanet in fundo sal, qui solutionibus & coagulationibus iteratis fit crystallinus. Deinde facile in oleum resoluitur in loco humido collocatum. Porro si hunc crystallinum salem circules in pellicano cum uini alcoole per quindecim dies: postea menstruum per destillationem eximas, nouumque affundas, & circules, addasque idoneum pondus salis tartari crystallini, conficies Balsamum saccharo dulciorem, & qui aduersus maligna ulcera, & oculorum affectus maiorem in modum conducit. Balsamus Saturni. Sulphur antimonii. Decoquatur antimonium puluerisatum cum capitello praeparato ex tartaro calcinato, aut cineribus clauellatis, & calce uiua per horae unius spatium. Tum sinito illud infrigidari affundendo tantillum aceti, & rubor quidam apparebit supernatans, quem colliges: post rursus ebulliant per horam unam aut alteram: iterumque refrigerentur ac denuo quod supernatabit collige, id toties iterando donec rubor nullus amplius appareat. Est enim sulphur antimonii, quod exsiccatum igne lentissimo ad usus bonos seruabis. Oleum antimonii. Antimonium saccharo & alumine misceatur, imponanturque omnia in retortam uitream. Subiicies ignem per quatuor aut quinque horas lentissimum, quem postea augebis. Manabit oleum sanguinis instar rubicundum. Fit etiam cum Mercurio sublimato: sed cautio adhibenda erit, ne quis in gradu ignis error admittatur. Sulphur praeparatum decoquatur cum oleo lini, lentissimo igne subiecto: Oleum sulphuris. & fiet concreti sanguinis instar. Refrigerata materia iniiciatur in retortam, & subiiciendo ignem destillabit oleum sulphuris rubicundissimum. Fit etiam si sulphuri furfur commisceatur & destilletur. Cape sulphuris uiui p. Oleum sulphuris triolatum. i. cum quo misceas, lento igne, liquefacti uitrioli puritantundem, ut unum fiat corpus. Hoc depellatur per descensum: & oleum rubicundum in receptaculum descendit. Si florum sulphuris ◉. Oleum sulphuris terebenth. i. admisceatur. duabus aut tribus olei terebinthinae, in calore sicco soluentur flores in oleum rubicundissimum: tum rite & artificiose separato menstruo, sulphuris rubinus circuletur cum uini alcoole per octo dies: & habebis oleum sulphuris, quod naturalis balsami uires obtinebit. Oleum sulphuris acidum. Acidum autem sulphuris oleum fit ipso accenso, & superposita campana, aut uitro satis capaci, ad retinendos uapores, qui in oleum illud acidum conuertuntur. Phlegma uitrioli Oleum uitrioli. Uitriolum contusum imponatur in cucurbitam, & subiiciendo ignem secundi gradus, exibit aqua acida, quae phlegma uitrioli dicitur. ◉ Faeces siue caput mortuum, quod residet in fundo uasis, quod colcothar dicitur: ipso contuso, si salices permicueris igne uiolentissimo, oleum rubicundum emanabit. Aliud Colcothar dulcific. Fiet etiam cum simplici colcothare, pulso igne uiolentissimo trium dierum spatio: ac prodibit oleum feruentissimum, quod dulcificatur circulatione cum uini spiritu tartarisato. Colcothar autem si soluatur in calida & rubor per ipsam diffusus separetur post exhaletur, remanebit colcothar subdulce. & creta uitrioli. Quod remanet abstracta omni rubedine, creta uitrioli dicitur. Quod si uitriolum pellatur per nonum alembicum, affundendo semper liquorem capiti mortuo: Spiritus uitrioli. tandemque omnia circulando octo dierum spatio, fiet spiritus uitrioli ad multa perutilis. Phlegma aluminis. Luminis phlegma perinde fit, ut illud uitrioli. Aluminis praeparatio. Praeparatur autem alumen, si quinquies phlegma illud capiti suo mortuo aut faecibus ex quibus elicitum fuit, affundatur & destilletur: ultimoque ad siccitatem omnem pellatur. Oleum salis. Fac muriam ex sale, in quam iniice calculos ignitos, ut ipsa imbibantur: eos autem sic imbutos indas retortae, & dando ignem per gradus prodit oleum salis feruentissimum. Butyrum arsenici fixum. Magnam in butyro arsenici fixo diximus esse uim ad uenenata & maligna ulcera curanda: fit autem hoc modo. Crystallinum Arsenicum prius sublimatum cum solo colcothare ( quod uenenum ipsius retinet ) commisce cum aequali pondere salis Tartari, & salis - petrae, omnia intra duos urceolos imposita fixentur, subiiciendo ignem xxiiii. horarum spatio, primo lentissimum, tum summi gradus. Inuenies materiam fixam albissimam, & perlarum referens colorem, quam in aqua calida solues, ut inde alkali extrahere possis. Puluerem qui subsederit, imbibe oleo Tartari, uel, quod melius est, Talci, & exsicca ad ignem: idque ter facias. Rursus materiam in calida dissolue, ut salem eximas, & remanebit puluis candidissimus & fixus, qui in loco humido resoluetur in oleum pingue, butyri instar anodynum. Oleum Tali. Ex Talco rite & artificiose calcinato elicitur anima cum aceto destillato: haec ipsa resoluitur in oleum pretiosum, humido in loco collocatum. R. succi Aristol. Magnetis praeparatio. rotundae & sabinae ◉. serpentarie ◉. ii. spiritus uini ◉. i. circulentur prius xxiiii. horarum spatio, tum destillentur. Huius aquae cape ◉. i. magnetis electi in puluerem redacti ◉. iiii. Circulentur simul, & aqua a faecibus destilletur: idque ter reiterabis. Atque hoc pacto magnetis praeparationem assequere. Cardiaca. At quoniam, ut diximus, nobiliores partes sunt roborandae, & cor ( uitae principium ) semper tueri oportet: sequentibus praeparationibus utendum erit. ◉ Theriace Alexandrinae ◉. Aquae theriacalis compositio. ii s. myrrhae electe ◉. i. s. croci ◉. ii. spiritus uini ◉. ui. Misceantur omnia, ac per cineres in alembico uitreo, subiecto igne lentissimo destillentur: destillata circulentur in Bal. per octo dies, & rursus destillentur. Haec aqua summam contra pestem & omnia uenenata uim habet, & cor maiorem in modum roborat. Tincturam auri, corallorum, & balsami naturalis, itemque margaritarum essentiam exposuimus in libello quem de praeparat. conscripsims: earum etiam uires, & summos in medicandis morbis usus explicauimus. Superest tantum ut de auro uitae loquamur, quod in sanandis morbis summum & extremum esse remedium non ignorabunt ii, qui singularem auri praestantiam etiam ad lepram curandam esse perspexerint. Aurum uitae fit multis modis. Aurum uitae. Calcinatum enim more spagirico, leuissimum, spongiosum, & quod reduci non potest, redditur: a quo cum aceto destillato elicitur semen, idque in Balneo: cuius uires circulationibus cum uini spiritu ita augentur, ut ad innumerabiles morbos sanandos prope incredibiles uideantur. Aurum uitae aliud praestantius. Aurum in tenues bracteolas redactum calcinetur toties cum sale praeparato ( calcinatione philosophica ) donec impalpabile reddatur. Salem ex alcoole Solis separato solutionibus: tum ipsum rursus calcinato sale candidissimo & saccharino: huic mixturae affunde spiritus uini alcolisati cum proprio sale, ut ex artis praeceptis traditur, tantum ut quatuor digitos supernatet: fac deinde ut accendatur, & exardescat uini alcool: hocque saepius reiterabis. Deinde nouum affunde uini alcool, ac rite & decenter omnia circulentur quatuor dierum spatio: tum demum separetur destillatione competenti menstruum: nouumque rursus affundendo, totiesque circulando & destillando ut factum est prius, donec Auri tota substantia per alembicum efferatur. Separato menstruo, ut decet, remanebit in fundo Aurum uitae arcanorum omnium summum & praestantissimum. Finis. Tani Baronis Morencaei, & praestantissimi Medici Sclopetariam ἀλεξιφαρμακείαν. Si tot terra malis, quibus abstinuere priores Fertilis est hodie, quae mens humana, malorum Fabrica, sulphureis nuper corrasit ab antris: Quid mirum, pariter priscis si multa negata Commoda, fertilior terrae nunc suggerit aluus, Ceu bona iuncta malis, & morbis saepe medelas Prouida cura Dei scaturigine ducit eadem? Ergo, qui tenebris usus hos eruat atris Si quem largitur Deus, hunc laudemus, amemus. Et quae haud usque capit liuor, non illico carpat. 1. Textor M. U. D. Sur Le Traitte Des Arcbusades Dv Seigneur de Morence & de Lyserable, Medecin, & Philosophe excellent. Mars ialoux des long temps pour la forte uaillance Des gendarmes Francois, qui estoyent la terreur Des autres nations, plein d ' amere rancueur, Delibera en fin d'en prendre la uengeance: La Discorde il hucha, qui par sa diligence Les rendit mi partis: & lors tant fut leur cueur Saisi de son uenin, que sane uoir leur malheur. Ils se sont par quinze ans poursuiuis a outrance: Si que d ' un plomb. meurtrier mille & mille soldars Sont morts dessus le champ, recherchans les hasars, Et autant, nayans eu l’apareil conuenable. Et ainsi peu a peulas! la France eunt este A la fin sans enfans, si Dieun eut suscite Dv Chesne, qui se renden son liure admirable. Tierre Enoc. Uirtus Phoenici similis. Quernea Corona A Clariss. Iurisc. Fr. Hotom. optimo lure authori sit posita. Fortes fulmineis perituros glandibus istis, Praesenti auxilio uis releuare uiros? Tot tibi quas Chiron, tot quas Epidaurius herbas Monstrant, ne tanto quaere labore procul, Nec Pergameni insignes Coiue medelas: Arboris unius sat tibi fructus erit. Fertilis hoc fructu est, pretiosas, glandibus illis, Quercus quae glandes obiicit ipsa suas: Quae tot frugiferas inter fert nobilis arbor, Et domino & patriae munera tanta suae. Quo nunc, Naturae & patriae cui iura coronam Decernunt quernam, Zoile iure negas? Cl. Tex. M. Pagina 3. linea 23. uariae 4. 15. escharae 6. 15. putredini, quia contusae sunt, exquirunt a nobis usum horum temediorum suppurantium: non tamen sine magno & acri iudicio iis utendum, cum 7.2.4. mixti 10.23. & summam 30. 12. substantiam, utilem actionem. 64.18 & 65. 23. pr lege paria 67. 19. eaque 74. 18. Aerem nanque putrefactionem rebus quas ambit inferre experiuntur, 75. 25. spagirico 89. 4. phlegmone 90.15. affectui 95. 6 & 8 Aetius. 116. 19. hyper sarcosis 122.8. ambusta. 139. 27. aliquo callo. 142. 26. olei caryophyllorum & petrolei. 163.20. satisfacere, imo 174. 14. an. ◉ ii. 182. 14. uentriculi in margine, lege uentris. 183 13. Suppurantia 201. 8. faeces