Comitis antiqui Treuirensis Philosophi Expertissimi, περὶ χημείας opus historicum & dogmaticum, ex Gallico in Latinum simpliciter uersum, & nunc primum in lucem aeditum. Argentorati Samuel Emmel exprimebat. M. D. Lxuii. Gulielmus Gratarolus Medicus Et Philosophus Excell: Doctori Gallo Etschenreutero, Selestadii Medico Physico. S. D. P. Cum Te Iam Dudum tum alias Argentinae agentem, tum proxime istic, ut scriptas inuicem literas omittam, probe cognorim quam docte ac curiose medicinam facias, illiusque puriorem partem quo polles ingenio & indefesso labore, secernas, & in usum plurima tuo marte conferas, non sine abstrusioris physices praxeos inuestigatione ac cognitione, quamque libenter περὶ χημειασ libellos euoluas, sineque impostura uel inani iactantia res ipsas ostendas, conferas cum aliis artis amicis, & communices: uisum mihi est huc eius rarissimae artis & scientiae praecipuum & multis aliis sinceriorem libellum, ( cuius author alios suo exemplo ac periculo cautiores faciet, ) tuo nomini a me dicatum & nuncupatum, in lucem edere, ut perpetuum amoris erga te mei μνημώσινον. Nactus eram hunc paucos ante annos Gallice scriptum, quem uerti non ut elegantius, sed ut clarius ac simplicius, potui: paucissima uerba non satis a me in ea lingua intellecta siui ut erant, quo a linguae peritioribus melius intelligantur, cum mihi in Germania agenti, non satis commodum fuerit socium adhibere interpretem: ea tamen uix decem erunt, & quae lectionem aut materie intelligentiam remorentur. libellus alioqui fuit integer, & marginalibus annotatis satis peruius, qui historie, doctrine & admonitionum multarum loco esse possit: ideoque ad communem utilitatem, ut in aliis Dei gratia, solitus sum, aedidi, sine ulla inuidia seu uerborum obscurorum & fictorum diabolica seu noua Theophrastica insertione, ac peruersione. hoc fruantur doctrinae filii & asseclae, donec maius opus semel aeditum a merursus bene correctum, collatum, & auctum, aliquando, eodem uel alio petente typographo, aedatur. bene uale, & me mutuo amare perge. Basileae nonis Aprilis. M. D. Lxuii. Nobili Doctori Thomae De Bononia, Gubernatori Galliae, Philosopho doctissimo, Bernardus Dei gratia comes de Tresne in Germania, salutem in Christo. Amice, Si Rem Haberem nobiliorem, cogita quo corde tibi illam dedicarem: Nam uisa & considerata uirtuosa huius scientie altitudine, quam non ignoras, atque ideo uolui tibi nuncupare hunc meum laborem, orans te ut eum ita ex bono corde suscipias, ut tibi eum dono: & cogita quod dum tibi meum hunc laborem dono, maiorem thesaurum dedi qui unquam fuerit ordinatus ex bona uoluntate ab omnipotenti Deo secundum naturae cursum Est siquidem iter perueniendi ad omnes scientias quas uulgo appellamus Petram philosophalem. Et inuenies in hoc meo paruo libello ( paruum dico in uerbis, sed magnum & sublimen in substantia ) quemadmodum contineat integre omnem scientiam, id est principium & finem, inuenies meum librum diuisum in quatuor partes: & poteris de eo iudicare postquam bene illum intellexeris. Uale ex Tresne. 12. Maii. 1453. Nobilis & scientificus Bernardus comes de Trenisio subtilissimus in Philosophia, qui gratia Dei ut bene expertus tam in theorica quam in practica, postquam hausit altissimam scientiam dictam lapidem Philosophorum, noluit relinquere tanquam thesaurum omnium optatissimum, nempe uerum gaudium huius excellentissimae scientiae, relinquens hic scriptum, quomodo praeueniat quis periculum & damnum, cui communiter subiecti uel obnoxii sunt diligentes & ueri sectatores, ut continetur in suo libro cui titulus est, Ueridicus Taruisinus: qui & infra sequitur. Bernardus comes Taruisinus in sua uita per gratiam Dei omnibus uerae scientiae amatoribus salutem in Christo. Posteaquam expertus sum errores & deceptiones Alchymistarum & falsorum calumniatorum, qui suis deceptionibus nil aliud agunt, quam odiosam reddere ac contemptibilem nostram desideratam scientiam, ut remedium adferrem tali periculo & damnouolui admonere omnes ueraces & magnanimos homines, in hunc finem, ut possent tuto persequi suum ipsorum negocium, tam in euitandis laqueis & deceptionibus talium abutentium & decipientium, quam in prosequendo solam semitam bene sapientium & experimentatorum nostrae dictae scientiae. Fertur in communi prouerbio, posse aliquem audire quemuis loquentem, sed leuiter credere, non posse sine damno, nisi adsit bona probatio. Apostolus Paulus nos docet, ut omnia experiamur, teneamus uero quod bonum est. Diuus loannes monet, probandos esse spiritus an ex Deo sint. Uolui has sententias adducere, ut remedium adferrem supradictis damnis & periculis inuentis a talibus falsis chemistis deuiantibus omnino a uera & perfecta natura. Ut bene cognoscant res, quemadmodum ego expertus sum, ut ostendam inmeo ueraci Taruisino scriptum, ubi nihil dicam quam meram ueritatem. fugiendi sunt igitur tales Alchimistae fantastici, tanquam potio uenenata, & pestis contagiosa: Nam nulla in re deseruiunt, quam ut in desperationem inducant liberales & notabiles uiros optantes ad nostram dignam scientiam peruenire: nam suis expoliantur bonis a talibus nugiuendis & fantasticis Alchimistis. Multotiens enim in curri in acutos chemistas, & quaerens dictam scientiam, sed nunquam inueni duos eiusdem sententiae testes. Namque unus rem unam narrabat alius aliam: nonquaerentes aliud, quam ut me ac meum argentum ad se traherent: Unus me laborare uel operari faciebat in mortuis corporibus, alius in herbis, alius in aquis fortibus, in multis sophisticis modis, ut in meo libro uideri poterit. Quapropter qui tuto uoluerit operari in dicta scientia, diligenter notet quomodo me gesserim gratia Dei. Posteaquam hosce male feriatos Alchemistas reliqui Deo detestabiles & mundo: atque ita peruenire poterit ad dictam scientiam et ueram perfectionem uirtuosissimi lapidis Philosophici: quandoquidem inimicum sit iter ad illum perueniendi, & non plura. Liber compositus A Magnifico Domino Bernardo Comite Treuerensi & Naygensi in Germania, de Transmutatione metallorum. Inuocato Dei Nomine, sine quo nihil fit aut promouetur, quia omne bonum tam in animum quam in corpus ab eo prouenit, in hominibus bonae uoluntatis, quia in hominem prauae uoluntatis nunquam intrabit sapientia neque auxilium ex Deo, neque ipsi dabitur. Ut ergo tot inquisitores huius uerissimae, nobilissimae, dignissimae, excellentissimae ac tam preciosae scientiae ac uenerabilis artis reducantur ex tenebris in lucem, utque relinquant tot transuersas uias, in quibus nullus est profectus quacunque uia id sit, siue ob laborem quem adhibeant, neque ex tot experientiis quas tentare queant, nunquam aliqua utilitas uel aliquis prouentus ueniet, aut ulla ueritatis apparentia. Ut ergo digna haec ars non eleuetur. Insequenda non in opere mostro. deceptoribus Sophisticis, atque ut ueri inquisitores illius, gustent de uero fructu quem haec nobilis scientia his adfert, qui eius filii erunt, insequendo uerum iter ac semitam, quam natura tenet in omni sua creatione, operatione, & compositione, atque ut possint esse bene informati, tam in speculatiua theorica, quam in practica ob rationes necessarias expertas & ueras, & per ueras experientias quas meis manibus feci & meis oculis uidi. Nam quater composui benedictum lapidem Philosophalem, qui ab ignorantibus illum & nescientibus uirtutem illius uili uenditur & negligitur, & solum a sapientibus laudatur & honoratur. Nam ex ignorantibus nonnulli sunt qui putentrem esse impossibilem: Autor fatetus se quater lapidem composuisse, ur infra infine tertii. libri. Libri sophistic. qui. Aliqui usque adeo difficilem rentur factu, ut ad illius compositionem & perfectionem nemo usquam perueniat, & potius deuiant a recto tramite, quam ut rectum iter ingredi uelint, & sua atque aliorum bona consumunt cum receptis ( ut uocant ) seu deceptis particularibus, & libris sophisticis, ut Geber, Archelaus, Rasis, semita recta Alberti magni, tramita Aristotelis, canon pandore, Lumen Rasis, Epistolae Demoffontis, & magna summa textualis, & plura alia infinita uolumina errantia & irrationalia, quae errare faciunt & expendere tempus, infinitam pecuniam, aliaque bona, sed in fine nunquam aliquid utilitatis reperitur: similiter in tot receptis sophisticis, in tot regiminibus taediosis, & magnorum sumptuum quae deceptores inducunt: ita ut ubique persecta & uenerabilis scientia in derisum ueniat, & ut deceptio habeatur: & ignari uulgo dicunt. Quod quemadmodum sapientes fuere decepti, sic uelint alios quoque decipere: quod equidem est stulta & infulsa ratio: Quia sapiens desiderat opus facere, cuius post obitum habeat laudem perpetuam: Cur ergo uellent ipsi scribere nugas quae nulla ratione naturali probarentur? Sed ignari nisi prima uice librum intelligant, male loquuntur de illo, nec amplius inspicere uolunt, aut relegere, dicentes, nil aliud quam fabulas esse & nugas. Quapropter multi nequeunt peruenire ad nobilissimam scientiam. Quia plus ualeret sola imaginatio bonae intelligentiae naturalis, quae tamen parumper cognouisset naturae metallicae principia, & citius ueniet ad depitum finem, quam per libros, si uelit legere & intelligere sine studio. Et ideo ut possim facere bonum tractatum & breuem, insequendo congregationem sapientum qui ita bene ac notabiliter loquuti sunt de hac perfecta scientia, atque ut ex meo libro discipuli possint bene informari tam in theorica speculatiua, quam in practica operatione. Diuidam meum librum in quatuor partes: in quarum prima loquar de inuentoribus huius nobilis scientiae, deque sapientibus qui eam habuerunt, & quomodo adillam, Dei gratia, peruenerim, & de illo ex quo eam sciui, ac didici. In secunda parte loquar de me ipso & de meo tempore, & quomodo post inceptionem usque ad finem eam sciuerim, & quomodo in totum & per totum fecerim sine ulla inuidia, deque laboribus & poenis insuportabilibus quas pertuli in eius prosequutione. In tertia parte loquar de principiis & radice metallorum, & ponam rationes, probabiles, euidentes, & bene prophanales. In quarta mei libri parte loquar de praxi, quam parumper parabolicam ponam non tamen tantum quod si quis diligentiam & studium adhibeat in intellectione illius & aliarum partium, poterit in ea esse instructus mirabiliter, si non intelligitur opus. Si non intellegitur opus per Alii spiritum antiquorum. Quod si non intelligas opus per meum brum, equidem credo te nunquam peruenturum ad hanc dignam scientiam: nihilominus si non poteris intelligere neque in prima, neque in secunda, neque in tertia uised ne putes intelligere in secunda uel tertia uice aut in quarta, nec in decima, sed quotidie legendo & saepe repetendo, melius intelliges. Neque aliquid in meo libro dicam quod naturali ratione non probem, atque euidenti experientia, tum etiam authoritatibus magistrorum loquentium de hac arte ac scientia rationabiliter. Magna igitur ratione deberet homo magno studio & folicitudine omnique diligentia ponere seu adhibere studium, laborem, & exercitationem ut haberet ac sciret, quia ex hac scientia potest succurri omnibus miseris mendicitatibus & infelici paupertati: Nam paupertas non solum corpus occidit, sed etiam spiritum, animam, & uitam: & perimit uires, sensus, & intelligentiam: ita ista dignissima & nobilissima scientia & lapis diuinus ex uirture quam dominus noster potuit in illo, liberae hominem ab omnibus miseriis, aegritudinibus, & paupertate, & sanat omnes infirmitares corporales & spirituales, homines statim sanat ubi natura uiger seu uires sint, ut saepius expertus sum in caducis, hydropicis, hecticis, artheticis, phtisicis, colicis, liencericis, melancolicis, disentericis, asthmaricis, empicis, phreniticis, calculosis, stranguria, quartanariis, splenericis, stultis, maniacis, & omni febri, paralyticis, apoplecticis lliacis, demoniacis, igni sacro, & omni denique morbo, curaui enim tot, & in tanto numero quod longum esset recensere. Conciliat item bonam audaciam, & sublimem memoriam, bonum sensum & intelligentiam. Et nunquam antea sciui hanc medicinam habere tot & tantas uirtutes ut habet, nisi ego uidissem, fecissem, & probassem. Et propterea deberet hec nobilis scientia super omnes alias amari, appeti, & honorari, & conari habere: nam per hanc artem potest homo habere omnes artes & scientias. Porro ars ista, & ratio componendi uerum lapidem, omni genere uirturum ornat animam, quippe eleemosinas inde elargiri poteris, caeteraque misericordiae opera efficere, utpote captiuos redimere, opem ferre uiduis, & pupillis, sanare miseros aegrotantes. Quinetiam studium potius tuum in percipienda facultate hac ponas, quam in logica, uel decretis, uel Theologia scholastica, uel medicina, uel aliqua arte indigna, in qua discenda non raro quispiam totos sex aut septem annos consumit, huic uero scientiae tam excellenti uel quinque aut sex menses tribuere dedignatur, cum tamen omnes aliae nihili prae hac sint faciendae, cuius tanta est facilitas, quantam, si praxim eius tibi aperiam, uix sis crediturus, ad librorum tamen nostrorum lectionem, ut genuinum ex illis sensum eruas, eumque firma experientia comprobes, nonnihil laboris requiritur. Prima pars libri, De Primis Inuentoribus Praeclarae huius scientiae. Scientiae Huius Primus inuentor ( quemadmodum legitur in libro de operibus memoriae, & in libro gestorum antiquorum, cab pite 6. pite 6. Alii elementorum ex biblia. & in expositione Clementis super Biblia, & in aliis libris ) fuit Hermes trismegistus, sic appellatus, ob Naturalis philosophiae triplicis, Mineralis, Uegetalis, & Animalis, cognitionem, qui propter eandem caussam pater a nobis nominatur, ut in omnibus libris Turbae philosophorum uidere est, qui ante Pythagoram illum fuisse asseuerant, atque omnis, quicunque particeps fit huius artis, filius eius nuncupatur. Atque is est ille Hermes, cuius in Biblia fit mentio, quod post diluuium profectus fuerit in uallem Ebron, ibique repererit septem rabulas marmoreas, in quarum singulis insculpta erant initia singularum artium liberalium, quae scriptae fuerant ante diluuium a sapientibus illius seculi, quibus constabat de uenturo diluuio super omnem terram, quo cuncta huius mundi essent interitura. Ne igitur artes istae simul perirent, insculpserunt eas in istis marmoreis tabulis. Hermes ille solus inuenit tabulas, quae fundamentum continent totius scientiae, Uixit antequam a Deo Mosi darentur tabulae lapideae, in quibus scriptus erat Decalogus. Caeterum quamplures quoque alii eam habuerunt. Nam, ut Aros, in libro quem dedicauit regi Masiriae, testatur, tempore ueteris testamenti in deserto prope montem Sinai haec scientia fuit donata & reuelata a creatore aliquibus filiis Israhel ad decorandum & faciendum templum Hierusalem, & archam ueteris testamenti, ut scriptum est in Ezechiele ac Daniele Prophetis, & in libro losephi: atque ita opus seu scientia donata fuit a Deo aliquibus, ut uobis dixi. Alii adinuenerunt ex natura, sine reuelatione diuina, & sine libris aliquibus, uel scripturis, aut experientiis. Sicut Platonissa, Rebecha, Sytonia, Salomon, Hecuba, Gadassar, Phylomacedon, Thessarinus: sed; ut inueniri potest, Hermes post diluuium fuit primus inuentor & probator huius scientiae metallicae; & inuenit dictas tabulas in Ualle Ebron; ubi Adam & Eua fuere positi, postquam eiecti fuerunt e paradiso terrestri. Post dictum Hermetem, fuit haec scientia scita & experta a multis gentibus & personis infiniti numeri, mediante dicto Hermete, qui postquam lapidem composuit, fecit librum, ubi haec propria uerba habet, Res est uera, certissima, & sine fallacia, quod sublime est de natura infimi: Hermetis uerba, de lapide. & ascendens est de natura descendentis: coniungite illos una uia, & una dispositione. Sol rubens est pater, & Luna alba est mater, & ignis est regimentum. Facite crassum subtile, & subtile crassum, & ita habebitis gloriam mundi, & totum uestrum optatum. Uides quid in summa dixerit Heimes; nam in eo libro nil aliud dicit, quantum ad hanc nobilem scientiam. Nam lectu breuis est liber ille, sed omnia sunt praeciosa opera, & uerba notanda, in quibus totum opus & scientia continetur. Rex Calid, Hena, Sapiens, Morienus, Bendegistus tertius, & eius filius, Aristoteles, Plato, & Pythagoras, qui fuit primus testis appellatus a philosophis, qui fuit Hermetis discipulus, & fecit congregationem philosophorum, in qua sunt plures: qui liber uocatur Turba, & rectus liber, ac codex totius ueritatis: Liber Turba philosophorum qualis. quia ueritas in eo continetur sine ulla superfluitate uel diminutione, quamuis sit obscurus legentibus. Alexander habuit hanc scientiam, qui fuit Rex Macedoniae & discipulus Aristotelis: Auicenna similiter, qui optime loquitur de ea. Similiter Galenus & Hippocrates. In Arabia uero haec digna scientia cognita fuit a pluribus, ut a magno Rege Haly, qui fuit supremus philosophus & Astrologus, qui illam Morienum docuit, Morienus iam dictum Regem calidum Arabiae Regem: & Aros habuit, ac docuit illam Nephandionem suum fratrem: Saturnus item sciuit, & infiniti alii sciuerunt & practicarunt hanc scientiam, presertim in Arabia, & condiderunt plures libros sub uerbis methaphoricis, & per figuras & uerba tacita, & tales modos, quod eorum libri non possunt intelligi praeterquam a filiis scientiae: in tantum quod tibi dico, quod citius discipuli per tales libros decipiuntur & deuiant, quam dirigantur ad rectum iter scientiae: & potius occultant per eorum libros, quam reuelent. Et ita in Gallia plures hanc artem habuerunt, & in septentrionalibus, ut magister Iohannes Scotus doctor subtilis, qui librum condidit cui titulus est, Limes: qui discipulis optime loquitur, & ita magister Gulielmus Parisiensis, Raymundus Lullius, Arnoldus de Uilla noua, magister loannes de Monsu, Ortulanus, Uendicus, & magna aliorum multitudo, qui integre habuerunt: Quinam hanc artem scierint. & uidens ego per hos libros tantum deuia tionis, et magnas ob eos desperationes, que accidunt pauperibus studentibus in ea, uolui ex charitatis amore remedium dare ac laborare pro illis meo posse ac mea parua intelligentia in hunc finem, ut Deum pro me orent, ac gaudeant hac dignissima scientia, & lapide. ( glossula. ) Libri philosophos, rum de hac arte scripti, potius in deuium, quam in ueritatem legentes inducunt, quia sunt parabolici, isto excepto, qui claram uiam docet & ueram. Sequisequitur Secunda Pars Libri, Ubi Describitur Authoris labor a tempore, quo incepit usque ad finem, secundum ueritatem & omnes eius operationes, prosecutiones, & labores. Primus Liber Quem habui, fuit liber Rasis: Rases. cuius studio expendidi annos quatuor mei temporis: & bene constitit octingentis coronatis in experiendo uel experimentando. Geber. Postea summa Geberi, cui expendidi mei temporis biennium, qui bene constitit duobus millibus coronatorum, & amplius: & semper habebam gentes que me accendebant ( inflamboient ) ut me destruerent. Archelaus. Io. de Rup. Sc. Io. de S. b. Nota de aqua Catalogus rerum euitandarum in arte Philosophica. Uidi quoqe libros Archelai philosophi per tres annos post, inueni monachum, & ambo laborauimus seu operati sumus per annos quinque cum libris loannis de Rupescissa, & cum libris loannis de Sacrobusco, cum aqua uitae rectificata trigesies ( alibi ter ) super fecibus ( dessus la lie ) possemus uti in operibus nostris: & ibi exquam ita transegissem duodecim aut quinhil inuenissem, atque iam expertus essem relibros, dissoluendo, & congelando, & calcinando plus quam centies sal commune, Salarmoniacum, sal panis, sal anatron, sal uitri, ( quod & fel uitri, & alkali uocatur ) sal petrae, sal saracenicum, sal metallicum: dissoluendo, congelando, calcinando, plus centies per duos annos in alumine rochae, glaciei, scaiole, panis, plumae Indi, & omnibus marchasitis, in sanguine, in capillis, urina, stercore, spermate, animalibus, uegetabilibus, herbis, arboribus, cuperosa, atramento, ouis, in separatione elementorum in Athanor, per alembicum, per pelicanum, per circulationes, per destillationes, per calcinationes, reuerberationes, descensiones, ascensiones, infusiones, tinctiones, elementationes, rectificationes, euaporationes, contritiones, coniunctiones, eleuationes, sublimationes, & per infinita alia regimina sophistica & confusa: Et in omnibus hisce negociis uacaui bene 12. annos, ita ut iam essem natus annos 38. & adhuc haerebam in congelatione mercurii cum herbis & animalibus, in tantum ut tota ea in arte expendiderim tam ob deceptiones quam ob conuoytize circiter sex millia coronatorum: in tantum ut tandem inceperim amittere spem, animumque despondere, nihiloninus semper oraui Deum, ut illi placeret hanc gratiam concedere, ut possem ad hanc nobilem scientiam peruenire. Autor operatus est in sale communi. Uenit ergo unus Laycus bailinus nostrae regionis, qui uoluit facere lapidem salis communis, & dissoluit in aerem, & congelauit in Sole, faciendo plura alia, quae longum esset, recensere: & sic agendo perseuerauimus sesquianno, & in fine in hoc nihil uidimus, quia non operabamur in debita materia: Nam ut dicit uenerabilis congregatio codicis ueritatis, Non potest in re inueniri, quod non inest illi rei. at clarissimum est, in sale communi non adest res quam perimus: & bene uidimus per dies quindecim in quibus reiterauimus, quod nullam uidimus alterationem suae naturae: & ita reliquimus illum laborem. Uidimus alios qui faciebant tres bonas aquas fortes ut dissoluerent aurum & argentum finum, & aes, & alia metalla: & in uno uase ponebant argentum finum in aqua forti, & argentum uiuum in alio uase cum aqua forti & uiolenta, & in ea sinebant manere per tres ( alibi tredecim ) menses: Nota de aquis fortibus quae reprobantur. postea capiebant ambas phialas & coniungebant sambas materias simul, & dicebant hoc esse matrimonium corporis & animae: postea ponebant totum super cineres calidos, & faciebant euaporare tertiam partem dictae aquae fortis, & quod residebar, in fundo uasis ponebant in cucurbita triangulari bene stricta, & postea ponebant in Sole & in aere, ita ut nihilominus dicerent ut ne pluuia uel uentus non tangerent: & dicebant quod in fundo uasis creari debebant parui lapilli christallini fusiles sicut cera congelata, & aiebant hanc esse petram ad album: & quod illa ad Solem seu aurum ita facta erat ad rubeum: & nos eo modo fecimus usque ad 22. phialas omnes semiplenas, & illi nobis donarut tres ex suis, & nos tres, omnes expectauimus per quinque annos ut hi lapides christallini crearentur in fundo phialarum, & tandem nos nihil inuenimus secundum intentionem nostram, nec unquam faciemus: Quia ut dicit Turba uenerabilis, Nos nihil extranei uolumus in nostro lapide, quia ex se ipso perfectus est, & complet in sua & ex sua unica natura uel materia metallica, & ideo nos fuimus in magna desperatione, ita ut iam essem natus 45. annos & plus. Omnia alia opera sunt falsa excepto lapide. Postea incepimus cum uno doctore monacho de Cistraux nominato magistro Gufredo de Leuie, uel Leurier, & uoluimus sua instigatione uel intentione facere lapidem: Quia bene sciebamus omnes alias res excepto lapide & perfecta petra, esse nugas & fallacias: & ita nil aliud quaesiuimus quam solum illum lapidem quia bene sciebamus ueritatem esse, & uide quid fecerimus: In omnis est operatus frustra. Habuimus oua gallinarum ad ducenta ( alibi 2000 ) & posuimus ut in aqua bulirent usque ad duritiem, postea separauimus uitellum ab albuminibus, postea calcinauimus uitellos usque quo in calecem uerterentur albam ut nix, & triuimus albumina & uitella dictorum ouorum, & fecimus putrefieri in fimo, & postea destillauimus trigesies, id est, triginta uicibus, & eduximus aquam albam & oleum rubeum seorsim: & tandem plura fecimus quae longum esset recenfere, & tandem nil inuenimus illius quod petimus, et perseuerauimus annos duos cum dimidio, & taliter ut ex desperatione omnia reliquerimus. & causa errorum fuit, quod non operabamur in materia debita. Postea meus socius & ego cepimus sublimare spiritus cum aliis, & faceseparare elementa, & facere fornaces, & ignes uarios facere: Ipse ponebat argentum finum cum argento uiuo, postea casublime spirituum in aquis elementorum. & in hoc fuimus annos gnus clericus, qui erat protonotarius Brugis, & cum eo nos uoluimus lapidem facere ex cuperosa Sola: & primo nos acetum destillauimus nouies, & postea posuimus tres menses: postea nos extraximus acetum, & cuperosa remansit in fundo uasis: postea reposuimus iterum acetum, & rursus extraximus, & iterum posuimus acetum ut supra: & hoc fecimus quoque die quindecies, ita ut inde habuerim quartanam menses: 14. ita ut mori exinde me putarim: & dereliquimus omnia per annum: petimus, quia operati sumus in re extranea. Postea uenit homo bene existimatus sapien; & bonus socius, & nobis dixit, quod confessor imperatoris, qui uocabatur magister Henricus existimabat certo scire facere lapidem: & tunc nos adiuimus illum, & expendidimus bene ducentos coronatos antequam haberemus eius cognitionem, & breuiter magno medio habui societatem cum illo. piebat sulphur & oleum oliuarum, & simul omnia fundebat super igne, postea coquebat lento igne in pelicano forti ad crassitiem duorum digitoru obducto cum forti luto, & nos miscebamus seu ducebamus cum fuste, & fortiter incorporauimus totum simul, & nostra materia nunquam uoluit commisceri & componi: Operatus in oleo oliuarum & sulphure. & cum bene ac satis miscuimus per duos menses, posuimus in una phiala uitrea lutata forti luto, postea desiccauimus, & eam intra cineres calidos posuimus per longum tempus, & faciebamus ignem lentum circa phialam prope collum, & dicebamus quod in Xu. diebus aut tribus septimanis mercurius uirtute corporis & sulphuris conuerti debuerat in purum argentum & finum, & post tempus naturae decoctionis ponebat. plumbum in phiala ut illi uidebatur, & omnia fundere faciebat ut ignis: Postea extraximus & affinare fecimus, & tunc debebamus inuenire nostrum argentum multiplicatum ex tertia parte, & in opere illo positae erant decem marchae argenti fini in mea parte, & mei socii pofuerant. 32. marchas uel plus, ex qua summa nos putabamus habituros. 130. marchas uel plus, & fecimus rotum affinare, unde ex 32. marchis alii inuenerunt solummodo. 12. & ego ex meis. X. habui solum. 4. Et promnia reliquimus: Quia corpora perfecta simpliciter a natura habent formam simplicem perfectam pro eorum bene esse ( degere ) & tantum solummodo quantum conuenit eius naturae fortasse ad primum gradum ad iiii. & ego qui putabam me habere totum secretum, tantum amisi, ut haberem cognitionem, tam ex argento exposito & expenso quam ex aliis modis, amplius audire loquentem ea de re. Nam omnes mei cognati obiurgabant me & ita tormentabant, quod non poteram prae fastidio uel bibere uel comedere, & tam macer deueni & tam deformatus, quod torus mundus putabat me esse hecticum aut ueneno petitum: Sed denuo uires & cor recepi, atque ita animatus fui rursus pergendi in arte, & plus quam antea accensus millies: Nam deplorabam meum tempus, quod praeterierat, et iam agebam supra quinquagesimum octauum annum, sed non operatus eram in debita uel conuenienti materia: Nam ut dicit Geber Rex artistarum & artis. Si aliquid metallum imperfectum ut Saturnus, lupiter, Mars, quod misceatur cum corpore perfeperfectum: fectionis: Et ita ergo sunt tanquam mortua, & non possunt dare uel communicare corporibus imperfectis ex sua perfectione, & hoc duabus rationibus: prima est quia si tantillum donarent suae perfectionis, remanerent ipsemet imperfecte: quia non habent maiorem perfectionem quam eis conueniat: Secunda ratio est, quia ipsa non pofsunt simul misceri illorum principia, ut scriptum est in Trismegisto de Pantera, & in libro Salonis Calid, & in summa Geberi, & in opere naturali, & in magistro Iohanne de Astin, Arnoldo de Uilla noua: he rationes sunt clare & nominatim positae: sed ut scriptum est in speculo alchimiae, & ita in directione errantium quam Plato composuit, & in magno rosario optato, & ab Euclide in suo paruo tractatu, & ita in omnibus ueridicis libris qui ita dicunt, Corpora uulgaria metallica, quae natura solum in minera compleuit, sunt mortua, neque possunt imperfecta perficere: Nota. Sed si arte nos capiamus, & ea perficiamus decies, uel duodecies, in tantum tendent illa ad infinirum, quoniam tunc sunt penetrantia, intrantia, tingentia, & plusquam perfecta, & uiua sunt respectu uulgarium: Et propterea inquit Rasis & Aristoteles in suo lumine, & Daniel in 6. capite sui tractatus Nostrum aurum completum, est plus quam uiuum: Nota. & nostrum aurum non est aurum uulgare: similiter nostrum argentum alest argentum uulgare: quia sunt uiua nouim in eis permanentem. tionibus ad album & rubeum, cum omnibus materiis quas possis imaginari, & omnibus laboribus possibilibus fieri: Sed nunquam inuenimus nostrum aurum neque argentum multiplicatum, neque de tertia parte, neque ex dimidio, uel in duplum; neque aliqua ex parte: Et uidi homines sapientes, & cum illis communicaui, & erant expertissimi, sed nunquam inuenimus aliquid inde bonum, sed omnem amissionem. Item uidi & expertus sum tot albamenta & rubea seu rubificationes sophisticas in omni regione ubi fuimus, ut Romae, Nauarrae, in Scotia, Turchia, Alexandria, Barbaria, Persia, Isnia, Rhodii, in Gallia, Hispania, terra sancta, & circumuicinis locis. Nota. In tota Italia, & Germania, Anglia, & quasi circuendo totum mundum, & nunquam inuenimus homines operantes in recta uia & debita materia, sed in sophisticationibus plicationes & materiis herbalibus, animalibus, uegetabilibus, plantabilibus, petris, mineralibus, salibus, aluminibus, aquis fortibus, distil¬lationibus, separationibus elementorum, sublimationibus, calcinationibus, congelationibus argenti uiui per herbas, in petris, oleis, aquis perfectis, in igne, in uasis extraneissimis: Et nunquam inuenimus aliquos laborantes in materiis debitis. Bene inuenimus in hisce regionibus qui rem sciebant, sed nunquam potuimus habere ingressum & familiaritatem apud illos, nec uoluerunt unquam mihi declarare. Summa expersurum autori: Et ita expendidi in his rebus tam quaerendo, quam eundo, experiendo, quam etiam alias, bene centum triginta millia Scutorum, id est, 130000. & c. & uendidi praedium uel locum cune plassa ) qui mihi censum seu prouentum dabat annuum octo millia florenorum auri, seu Rhenensium: in tantum ut omnes mei cognati ( me debentoient ) ob meam magnam paupertatem: Qua aetate nondum sciuit lapidem. & non habebam fere plus argenti, & iam eram aetate prouectus, nempe. 62. annorum, & amplius etiam aliquod martyrium quod uix ferre possem: Deus nunquam suos deserit. & ita uolens relinquere meam patriam & amicos, confidens semper in Dei auxilio eiusque diuina gratia, quae nunquam deest omnibus bonae uoluntatis habentibus in eo spem perfectam ac libenter operantibus ( nam Deus adiuuat facientes ) & bonum quaerens, iui Rhodum, timens ne agnoscerer: & ibi quotidie quaerebam si possem aliquem inuenire qui posset me confortare: & ibidem inueni hominem ualde doctum & religiosum, quem dicebant scire lapidem facere: illum adiui, & sub eius cognitione, quam magnis expensis acquisiui, & quando habui eius cognitionem, mutuaui ab homine qui cognoscebat meos cognatos octo millia florenorum, ut cum eo negociarer: Alia historiae de Sole, Luna, & Mercurio sublimato. & ecce quomodo faciebat, sumebat aurum purum ac putum, & subtiliter contusum, & argentum finum subtiliter contusum & ponebat simul cum Mercurii sublimati quatuor parribus, & omnia ponebat in fimo equino, & relinquebat mensibus undecim, postea destillabat aquam igne fortissimo, & remanebat in fundo uasis terra quam calcinabamus magno igne, & coquebamus eparatim, nempecinerem in suo uase, & aquam destillatam rursus destillauimus per sex uices: & omnes feces uel terras quae in uasis fundo remanebant congregabamus simul cum prima, & ita toties distillauimus, ut non amplius feces redderet: & quando congregaueramus omnes terras in uno uase, & omnes nostras aquas in alio uase, nos proiiciebamus paulatim aquas supra suam terram: sed nunquam ob ullum laborem a nobis captum terra uoluit aquam imbibere, sed semper aquasupernatabat terrae: & nos ita dimisimus septem menses, & nullam uidimus coniunctionem aut aliqualem alterationem: postea ignem maiorem fecimus, sed nunquam aliqua coniunctio fiebat: & ita totum fuit amissum, & fuimus per triennium in hac experientia, & expendidi. Libri quibus Fuit autor recte instructus Octo annis studuit his ueridicis libris. 500. coronatos. Monacus ille habebat bonos libros, ut magnum Rogerium & plures alios: & tunc cum ita fuissem, & tantum expendissem, ut desperatus iui lectum & ad studendum & relegendum Arnoldum de Uilla noua, magnum librum duorum uerborum compositum ab Achino, & librum nouem uerborum compositum a Maria prophetissa sorore magni prophetae Mosys, & pluribus aliis libris studui: & ita uidendo & relegendo uidi aperte quod totum quod iam feceram nihil ualebat, & studui per octo annos continuos hisce libris, qui erant boni & pulchri, ac pleni rationum philosophicarum euidentium, & optimarum: & apertem cognoui omnes meas operationes praeteritans nihil ualere. & respexi librum omnis ueritatis qui tam bene dicit, natura est esmande in sua natura. natura gaudet sua natura. natura naturam superat. Quod autem hoc uerum sit, ipsi unum sosophorum autorem docuit. natura contreinfortauit ualde, & me liberauit a Sophisticis & erraticis operibus: & ita studui antequam negociarer, & mecum argumentabar, & multas noctes duxi insomnes. Doctoris scursus. Cogitabam hominem possem peruenire ad opus: nam si aliquis sciret, nunquam uellet mihi reuelare: & si nesciret, qua in re mihi deseruiretur? nam cum frequentarim cum aliis & tantum temporis & bonorum consumpserim, ut quasi omnino desperarim, quid ultra sequerer? Et ita studendo, aspiciebam curiosc ubinam libri magis essent concordes? quia bene sciebam runc quod ueritas & secretum contineretur in libris: quia ubi plures concordant, ibi debemus magis adhaerere. cogitabam ergo illam esse ueritatem: quia non possunt uerum dicere quam una in re. Ita cognoui ueritatem, quia ( ut dixi ) ubi plures concordant, debet homo notare illic esse ueritatem: quamuis unus nominet uno modo, & alius alio, nihilorninus est unamet substantia contenta in corum uerbis diuersis: sed cognoui cautelam esse in diuersitate, & non in concordia: lum modum ponebant, quamuis uariis dictis & figuris eum traderent. Autoris ben gnitas. Quapropter fili mi gratus mihi esse debes, quod pro te uolui laborem sumere hunc librum scribendi, quem in hunc finem composui ne desperares, & ut in nostra scientia plene docearis, neque decipiaris ut ego. nam ut communi adagio fertur, Bonam doctrinam capit ille qui aliena se corrigit: Adagium. uel, foelix quem faciunt aliena pericula cautum. quibus philosophi locuti sunt, scilicet figuratiue. Et per fidem meam credo eos qui scripseue in ipsorum libris loquendo de capillis, urinis, sanguine, spermate, stercore, herbis, uegetabilibus, ouis, animalibus, plantis, lapidibus, mineralibus, ut sunt sal, alumen, cuperosa, uitriolum; borax, magnes, & lapides quicunqe, uel aquae. Credo illis scientiam non multum constitisse, in qua non multum laboris insumpserunt quaerendo, imo habuerunt ab aliquo monstrante, & alium non habuere laborem, quam ut os aperiendo con aualer ) transglutirent eam. Et notari potest, quod facerent & componerent eorum falsos libros erraticos ex inani gloria, & ex falsissima et damnabili inuidia, aut quod nouiter e coelo delapsierant, atque etiamnum de gloria participabant, uelpotius ( ut dixi ) ex inuidia composuere ex dictis rebus extraneis, ut abuterentur & fraudulenter auerterent a uia pauperes studiosos, & inuestigatores huius artis: nam omne quod inuenire poteritis, boni fortasse in uestris libris bonis, ipsi erga posteros artis. aut tantum laboris & expensarum habui, magna afficior pietate ac misericordia posterorum, non obstante amissione quam sustinui & habui causa falsorum librorum & errantium quos composuerunt, & audeo dicere me non citius scientiam habuisse, ex Sola horum librorum falsorum causa. Ergo amore fraternali uolens succurrere pauperibus inuestigatoribus huius uerissime artis, scripsi poenitentiae librum, et qui uoluerit mihi credere, credat, quia est eius utilitas, & mihi solum poena? Et qui mihi credere noluerit, cognoscet & sentiet multas operationes, & ex semet castigabitur, si que de iis qui eos sequuntur, quoniam si illos sequimini, nil aliud quam iacturam facietis, & postquam emunxerintbona e manibus uestris, fruentur uobis & uestra amissione: nam non cessabunt somniare falsas & cautelosas inuentiones, ut uos decipiant: haec ut expertus dico. Ergo ne illos audiatis: uobis auertent & corrumpent suis falsis affirmationibus, & magnis iuramentis, dicentes, ( quando nesciunt quid amplius dicant, ) ego feci, ita est. Et ego tibi dico, nisi eos fugias, nunquam scies aut cognosces aliquid de arte: Nam quod libri te docent ex uno latere, illi tibi destruent ex alio cum suis ipsorum iuramentis. Quia per Deum, egomet quando sciui hanc scientiam quam sciui mediantibus bonis libris, et antequam explicassem, & in executionem posuissem, sciui per libros biennio antequam unquam fecerim. Nota. Ut uobis antea dixi, cum uolui incipere operari quibusdam occasio nibus, ueniebant ad me isti deceptores, latrones, maledicti, pandables, detestabiles, & falsarii suae fidei, sermonis, ac iuramentorum, & dicebant mendacia, & me diuertebant a bona opinione & operatione, ubi boni libri me posuerant: & iurarunt aliquando de aliquibus rebus, eas esse ueras, quas sciebam contrarium esse ex operatione. Nam in meis stultitiis & falsis operationibus bene eram expertus: Et ita nunquam potui peruenire ad confirmandum meam opinionem & intentionem, quousque illos dimisi ex toto & in totum me dedi & incubui studiis continuis magis ac magis in hac mareria: Nam quando uult homo discere, debet sapientes saepe uisitare, & non deceptores? nam cum sapientibus potest quis discere: Sint sapientes a quibus est diconclusio aunota, Quae sint relinquenda in opere philosophico. & sapiennon obstante eo quod ueritatem ponant in extraneis nominibus, uerbis, ac parabolis obscuris: Nam sciatis quod nunquam aliquis liber declarat scientiam in ueris & claris seu apertis uerbis, imo per parabolas tacitas, & sub umbra figurarum, & sententiarum parabolicarum: Sed homo prudens debet animaduertere bene ac saepe possibilitatem sententiae, & considerare operationes quibus natura utitur in suis operibus, csumma, omnes libri philosophorum loquuntur parabolice: ideo dicta sua sunt intelligenda ad possibile naturae, non ad sensum uerborum similitudinaric prolatorum. Qua de re concludo, & credite mihi si uultis, Ut sinatis omnes Sophisticationes, et omnes eos qui illis credunt, & fugite simul eorum societates: sinite illorum sublimationes, coniunctiones, separationes, congelationes, distillationes, praeparationes, contusiones, & alias deceptiones: & sileant qui dicunt esse aliam tincturam quam nostram, nec ueram nec apparentem, nec que ueniat ad aliquam utilitatem: & ( tayssent ) facessant illi qui aiunt & sermocinantur esse aliud sulphurquam nostrum, quod est occultatum in uentre magnesiae: & se tayssent illi qui uolunt trahere & qui uolunt creare aliud argentum uiuum quam ex fermento aut seruitore rubeo ( id est ex auro ) & aliam aquam quam nostram permanentem, quae nullo modo coniungitur quam suae naturae, nec mollit aut dissoluit rem quamuis praeter suam propriam unitatem suae naturae metallicae. Nam non est aliud acetum quam nostrum, nec aliud regimen quam nostrum, nec alii colores quam nostri, nec alia sublimatio quam nostra, nec alia dissolutio quam nostra, nec alia putrefactio quam nostra, nec alia materia quam nostra: Et finite alumen, sal, uitriolum, & omnia alia atrameneta, boracem, aquas fortes, herbas qualescunqe, animalia, bestias, & quae ab illis exire possunt, & capillos, sanguinem, urinas, spermata, carnem, oua, & omnes lapides minerales: & relinquite omnia metalla Sculletz, quamuis duo ipsorum sint principium, seu introitus scientiae, uel lapidis. Nam nostra materia ex dictis omnium philosophorum debet componi ex argento uiuo: & argentum uiuum nil aliud est quam metallum, uel, argentum uiuum non est in alia re quam in metallis, ut apparet ex Gebero, ex magno thesauro, ex Aristotele in libro Meteororum, ex libro omnis ueritatis, ex Platone, Morieno, Haly, Calid, Maria, Auicenna, Constantino, Alexandro, Eboal, Bendetit, Gessit, Serapione, magistro Arnoldo de Uilla noua, per librum uocatum Lilium, per Danielem Graecum, per Thomam Aquinatem in suo breuiloquio, per Albertum Magnum in suo tramite, per abbreuiationem Scoti, per Epistolam Senecae scriptam ad Aros regem Arabiae & Tuneti, per Euclidem in sexto capite retractationis, & per totam Philosophiam ex 4. libro meteororum, ubi aperte sine ulla parabola dicunt, metalla nil aliud esse quam argentum uiuum congelatum per modum decoctionis naturalis in uenis terrae longo tempore productum: Nota. & nihilominus non sunt nostri lapides illa, dum sunt in forma metallica: quoniam impossibile est materiam unam habere duas formas. Metalla reducenda ad primam materiam. quomodo ergo uolumus nos illa esse lapidem, qui est digna forma media inter metalla & mercurium, si primo hec materia merallica, non illi adimatur & corrumpatur? Et ideo dicunt Aristoteles & Democritus in libris Philosophiae, & in tertio libro metheororum. Exultent ut uolunt Alchimistae, quia nunquam mutabunt formam metallorum, uel metalla, nisi primo ea reducant ad materiam primam. Et ita dicunt omnes libri qui loquuntur de materia metallica: sed ut huius materiae intellectio habeatur, & ut sciatur quid iit transmutare & reducere metalla ad primam eorum materiam, scire debetis, primam materiam alicuius rei, esse rem illam ex qua fit aliqua forma: Materia prima quae. aut res aliqua: sicut prima materia uiri aut mulieris est sperma uiri & mulieris: Sed ignari, falso putant se dictum illud intelligere, nempe quod reducere ad primam materiam uel naturam sit, facere separationem quatuor elementorum, id est, reducere: Reprobatur opinio de reductione ad quatuor elementa. rem aut metalla in 4. elementa: quoniam quatuor elementa sunt prima materia rerum creatarum. Et sciatis quod uerum dicunt, nempe 4. elementa esse primam materiam primae materiae. Sunt enim 4. elementa res ex qua facta sunt sulphur & argentum uiuum quae duo sunt prima materia omnium merallorum, non tamen quod quatuor elementa sint proprie prima materia metallorum: Et ratio est talis, quia quatuor elementa tam bona sunt ad faciendum hominem aut asinum, quam ad faciendum metalla: Nam oporteret aut oportet primo ut quatuor elementa fiant ex nostro uiuo argento & sulphure, antequam ista elementa dici possent prima materia metallorum: Exemplum, quando homo componitur, non componitur ex quatuor elementis que adhuc sunt quatuor elementa: sed natura iam ea transmutauit, ut faciat sperma, & iam fecit sperma: Ecita quatuor elementa non possunt appellari prima materia metallorum, magis quam aliarum rerum: ergo ( in summa ) de quatuor elementis dici non potest ea esse primam materiam merallorum potius quam alterius rei: nisi primo illa quatuor elementa transmutentur a forma metallorum & fiant mercurius & sulfur, uel, nisi transmutentur in materiam primam metallorum & fiant argentum uiuum & sulfur. Nam tunc illa est propria & prima metallorum materia: Nam natura postea ex illa & ex ista materia faciet quod uolet: id est ex Mercurio & sulfure faciat quid intenderit facere. istud erit tunc forma metallica. Sed antea, durante quod quatuor erant clementa; & quod nondum erant facta Mercurius & sulfur, natura potuit facere ex illis quatuor elementis bouem, aut herbam, autem hominem, aliquidue aliud pro beneplacito suo. Et ideo clare apparet, quod quatuor elementa quae dicunt ignari, non sunt prima metallorum materia: imo sulfur & Mercurius appellantur propria & uera ac immediata prima materia metallorum, & de illorum essentia. Uolo adhuc efficacibus rationibus & necessariis probare quatuor elementa non esse primam metallorum mateniam Nam si hoc uerum esset, sequeretur quod homines & metalla, herbae & plantae, brutaque animalia essentunum & idem, & nullis differentiis distinguerentur. Nam metalla, si id uerum foret, non sunt aliud quam quatuor elementa, & ita omnia essent idem, quod esset maximum inconueniens: Quapropter clare apparet, quod quatuor elementa, dum ita morantur & sunt, non sunt prima masteria metallorum. Rursus ita uolo confirmare meam senrentiam, nam si illud uerum esset, nempe quod quatuor elementa essent prima materia metallorum, sequeretur, quod ex metallis possent homines fieri, quia homines fiunt ex quatuor elementis iisdem. & pariter sequeretur, quod ex una re posset quiduis fieri, & itae simile non generaret sibi simile, non magis quam metalla: nam omne istud non aliud esset quam quatuor elementa: &, ut scitis, omnia facta sunt & fiunt ex quatuor elementis: ita non opus esset generatione, neque propriis seminibus: nam tmullum esset proprium semen, quia omnia essent facta ex quatuor elementis, & omnia essent una substantia. Exemplum: uiri sperma seorsim positum, & illud mulieris seorsim, non sunt prima materia infantis: quianatura potest aliud inde facere dum itasunt, ut si conuerteret in materiam uerminosam: sed quando simul sunt coniuncta & unita in uirture, ita ut unum habeat in seuirtutem alterius, & aliud similiter suam habet: ergo natura non potest aliud facere quam formam illam infantis, quoniam est, finis illius materiae; & non alius. atque ita, sicut spermata unita sunt prima materia foetus, spermata uero separata, non: ita in arte nostra, prima materia lapidis sunt spermata unita & coniuncta. Ergo unio ista uocatur prima materia infantis: Quia postquam ista materia prima facta est, & natura operatur in illa curiose, non potest aliud facere, quam formam infantis: non enim potest natura dare aliam formam materiae in quaoperatur quam rem cui materia illa inclinatur & disposita est. Ita ergo ista spermatica unione ita: facta, & natura operans, non potest aliam formam donare quam formam humanam: quia materia illa non est ad aliam formam disposita quam ad humanam. do crassum exemplum pro ignaris. Quando aliquis uult aliquod iter conficere, quando est in porta suae domus, & habet tria diuersa itinera & se non ponit inuerum iteri sed aliud arripit, deuiat: Sed quando est semel in semita quae dirigitur ad proprium iter quo tendit, faciat postea quicquid uult, quia continuando rectum illud iter, perueniet ad locum quo tendebat, & ire uolebat. Quapropter clarissime apparet, quod quaeque res habet suam propriam uiam & suam propriam materiam ex qua facta est: non quod quaeque res fiat ex qualibet, nam fit determinatum ex determinato. Item si hoc non esset; non opus essset coelo uel Planetis: nam quatuo elementa nunquam mutarunt eorum naturam, imo non esset quotidie quam una materia, quod erroneum est dicere. Constar item clare atque euidenti experientia, quod res quae cunque facta habet rem similem e qua illa fiat maturaliter, & non potest fieni ex alia re; nec aliter: ut ad faciendum equum; opus est natura equina mutata in spermata unita ex duabus naturis contrariis, existentibus nihilominus ex genere equino: Et ita ad hominem faciendum, natura non capit naturam seu semen equinum uel herbale quia quelibet res habet suum proprium & principale semen, ex quo sua radix fit & multiplicatur ex eadem, & non aliter. Hoc rursus apparet, quia in mundi creatione, Deus fecit marem, & ex eo postea foeminam, & eis dixit, facite ex uestra substantia uobis similes: postmodum Deus ita dixit de aliis rebus quas condiderat aut crearat. Quaelibet res portet suum fructum, & ex illo multiplicetur, & fiat illi simile: Quia si ex una re possunt omnia fieri, Deus creator noster non fecisset tot res ut fecit: sed uaria & diuersa fecit in hunc finem, ut quaelibet sibi similem pareret. Similiter Deus in Bibliis nonne dixit Noe ante diluuium, fac arcam longam & latam ac profundam, postea pone intus ex omni specie creaturarum unum par, id est, marem & foeminam, in hunc finem, ut cum mea ira transierit, quaelibent res multiplicet iuxta suum genus, & non aliter. Et ideo clare uides, rem quamlibet requirere sibi similem, ut fiat aut generetur: quoniam ita Deus creauit radices diuersarum creaturarum in hunc finem, ut quaeuis multiplicaret iuxta suam substantiam. Hoc item probabo ex authoritate philosophorum? nam loannes Scotus aperte dicit, quod argentum uiuum ( Mercurius uolatilis corporis, quod scis, congelabile seu coagulabile, & argentum uiuum sulfureum ( corpus quod scis? ) haec sint prima materia metallorum. Item, dictum est in turba per unum philosophum qui uocatur Noscius, qui fuit Rex Albaniae & Atriae, qui ita dixit, Scitote, quod ex homine non prouenit aliud quam homo. Omne simile generas sibi simile. in uolatilibus non prouenit quam uolatile: nec ex brutis bestiis prouenit quam brutum. Et scitote quod natura augetur in sua propria specie & natura, & non in alia. Item dixit magister loannes demon. in suo testamento, Quaelibet arbor fert suum fructum: Nam pyrus pyra profert, & sic de aliis: & ita metallum facit aut multiplicat metallum, & non aliam rem. Geber est Sophisticus. Item dicit Geber in sua summa ( qui Geber debite loquitur, in locis aliquotur, quamuis totus eius liber sit Sophisticus & erroneus ) sic, Nos omnia experti sumus, & ita ratione speculati sumus, sed nescimus inuenire rem perseuerantem in igne, aut stantem in praelio ignis, quam solam humiditatem uiscosam; Nota de natura Mercurii. quae est radix omnium metallorum: Nam omnes aliae humiditates ex igne leuiter abeunt & euaporant, & unum elementum separatur ab alio, ut aqua ab igne: nam una pars in fumum abit & in aquam, & alia in, terra manet in fundo uasis: & ita separantur quatuor elementa ab omnibus rebus, quia non sunt bene unita in homogeneritate, & facto minimo igne, arque re aliqua imposita, consumabuntur, & separabuntur ab eorum naturali compolitione. sed humiditas uiscosa, id est Mercurius nunquam consumetur aut separabitur a sua terra, aut ab alio suo elemento: nam aut totum remanet in igne, aut totum fugit: & nulla res quaecunque illa sit est huic similis quae non diminuitur ex suo pondere: & propterea concludit Geber ex his dictis, quod ad faciendum hunc praeciosum lapidem, non opus sit alia re quam sola substantia Mercurii per artem optime mundificati, penetrantis, tingentis, & morantis in ignis examine, nec separabilis in diuersas partes, sed solum semper tenacis solius essentiae mercurialis: tunc, inquit ipse, est res se coniungens in profundo radicali metallorum, & corrumpens eorum formam imperfectam, in eis aliam formam introducens secundum uirtutem Elixiris, aut medicinae tingentis secundum suum colorem. Aros rex. Item dicit Aros magnus rex, qui fuit doctissimus & philosophus, Nostra medicina facta est ex duabus rebus unius essentiae, id est, ex unione mercuriali fixa & non fixa, spirituali & corporali, frigida & sicca, calida & humida: Nota ex quibus lapis componatur. neque ex alia re fieri potest: Quia ingenium artis non introducit aliquid noui, in radice naturali: Sed natura artis auxilio debito, & ars adiuta a natura, in eo complent suum desiderium in omni intentione boni operantis. Item sic dicit Morienus, le scayge romain mesles, & proiice medicinam super corpora diminuta a perfectione. Et idem dicit, hoc nil aliud esse quam argentum uiuum per artem exaltatum super argentum uiuum imperfectum: & ita ostendit ibi clare, hoc nihil aliud esse, quam argentum uiuum unitum & fixum ( e fixo corpore minera ueniens. ) Item dixit Arnoldus, omnis tua intentio sit in digerendo & coquendo substantiam mercurialem: nam secundum eius dignitatem ipsa etiam dignificabit corpora, quae nil aliud sunt quam substantia mercurialis decocta a natura: Prima materia metallorum quae sit. Probari posset infinitis rationibus, quod solus Mercurius durabilis uel permanens est sola materia proxima & prima metallorum, & non quod quatuor elementa sint prima materia. Hoc autem probare uolui, ut os obturarem multitudini errantium, qui ut ipsorummet errores confirment, affirmant quatuor elementa esse primam materiam metallorum, extracta tamen a metallis. Item sic posset argui & opponi contra nos & contra omnes meas responsiones, dicendo, quod ipsi reducunt quatuor elementa in Mercurium & sulphur, qui sunt prima materia metallorum: Respondet tacitis obiectis. & ita melius esset reducta esse ad illam subtilitatem & simplicitatem quatuor elementorum, quam esse solum reducta in eorum primam proximamque materiam, id est, in solam substantiam mercurialem: Et probare uolo hoc si esset errorem ac falsum, ob multas rationes necessarias, ut omnino finem imponam eorum mala intentioni: & ita ne dicatur me corrigere alios ex mea propria uoluntate, sed per rationes euidentes: Unde tibi dico, quod si istud esset uerum, non opus esset, aliqua natura, quia nostra ars faceret sperma omnium rerum, & faceret homines ex quatuor elementis solum sine natura, & sine alteratione ars faceret compositiones, id quod est contra omnem rectum sensum & intellectum: Quia natura producit & produxit materiam, cui postea ars auxiliatur. Sequeretur ergo quod medicus sua arte & herbis faceret reuiuiscere mortuum, aut quod morientem sanaret: quod est contra dicta autorum bonorum: ubi dicunt, Medicina est solummodo naturae auxiliatrix: Quia si natura non esset, medicina non posset suum effectum habere: nam laxatiuum positum in corpore humano mortuo non laxat, quoniam non dirigitur a natura: quia ut dicit Hippocrates in suis aphorismis, Ars praesupponit aliquid per solam naturam creatam, & tunc illi auxiliatur, & ars auxiliatur naturae, & natura arti. ita Hipocrates clare demonstrat, qui fuit in suis principiis naturalibus plus diuinus quam humanus, & tanquam angelus spiritualis sine corpore. Apparet ergo artem in operando habere unam materiam quae antea fuit a natura facta, & non ab arte: Nam si fuisset ab arte, natura non requireretur, quia iam illud esset suum opus, & ita illa nil adhiberet noui pro suo opere: Nota. ita clare apparet, quod natura ex se ipsa facit materias & naturas spermaticas & eas creat: Alia ratio probans non debere reduci corpora ad quatuor elementa. & postea ars desuper laborans uel operans, coniungit simul, sequens finem & intentionem uirtutis spermaticae naturalis, super qua ars operatur, & non aliter. Item alia ratione probare uolo, quia quando dictus mercurius & sulphur essent reducta ( si possibile foret. ad quatuor elementa, nonne opus esset, quod post ista quatuor elementa iterum reducerentur in mercurium & sulphur, quae sunt prima materia metallorum, ut iam dixi & probaui? & ita oporteret te primo reducere corpora perfecta metallica in argentum uiuum & in sulphur: & eadem argentum uiuum & sulphur reducere in quatuor elementa: & postea opus esset ut illa quatuor elementa reduceres in argentum uiuum & sulphur, in illum finem ut posses inde facere naturam metallicam: quod facere esset stultum, & meo iudicio impossibile: Nam posteaquam totum nil aliud est quam eadem res & eadem substantia, & quod nil acquirit noui uel nouae substantie aut materiae per has reductiones, sed solummodo nil est aut acquirit semper quam quod semper fuit, qua in re ergo seruiret facere tot reductiones? quandoquidem tantum substantiae habebant dicti mercurius & sulphur, dum essent in forma spermatis aut in forma Mercurii & sulfuris, ut sunt postquam reducta sunt in quatuor elementa, & nil acquirunt uel in uirtute, uel in pondere, nec in qualitate aut quantitate, quoniam nulla est materia nouiter coniuncta, quae dignificet uel exaltare possit: imo istud est semper eadem materia hinc inde ducta sine ulla additione: & ita tantum ualet in una forma quam in alia. Et si nobis quis opponeret de nostro lapide, dicens, pariter quod nil acquirat, respondeo quod sic: Nota. quia nos reducimus ex corpore metallico in sperma in eum finem, ut per eam reductionem fiat coniunctio nouae materiae eiusdem radicis, & sine ista reductione non potest fieri lapis, sed est additio materiae, & ita hae duae materiae inuicem sibi auxiliantur, & quaelibet dat suam uirturem alteri uicissim, ut fiat dignior materia quam esset antea dum utraque separata & sponte esset? & ita clare apparet nostram reductionem requiri, quia per illam materiae capiunt nouam formam & uirtutem, & ponitur noua materia: sed in talibus reductionibus quas illi dicunt, non ponitur ulterius aliqua materia noua, quicquid denique agant: Nam quod faciunt, non est aliud quam circulare materiam unam sine aliqua innouatione, nec exaltatione per aliquam acquisitionem materie aut formae. Et ita clare apparet eorum reductiones nil aliud esse quam stultas imaginationes, & erroneas expensas, & tempus amissum. atque ita ( ut in summa dicam ) habes rationem cur debeat fieri reductio corporum in primam materiam, id est, mercurium, ut fiat additio & coniunctio nouae materiae unius essentiae: sine qua reductione, talis coniunctio non potest fieri, & c. Item probabo per Magistrum Gulielmum Parisiensem qui fuit doctissimus & sapiens in ista arte & scientia, & ad propositum bene tractat, & sic inquit: Requisita in hominis generatione. in infantis seu hominis creatione adest primo commixtio duorum spermatum differentium in qualitate: quia alterum est frigidum & humidum ( respectiue ) & aliud calidum & siccum: in uase maternali seu matrice adest calor matris digerens & miscens uirtutes duorum spermatum, & augmentans eorum uirtutem ex sua communi humiditate, que est de substantia ex qua est primum sperma foemineum, augmentando, incrassando, & actuando uirtutem actiuam spermatis masculini, & nutrit quousque perfecte facta sit mediocris substantia, retinens naturam duorum omnino sine diminutione aut superfluitate: & ut ipse expresse inquit, Natura creat spermata, non ars: quia nesciret, nec posset. Sed postquam sunt creata, ars miscet in uentre maternali. quia ut ipse dicit, Est ars auxilians naturae in miscendo, & concoquendo: ut se calide tenere, non multum se mouere, bonas res edere & facilis coctionis: Sed ars nil aliud facit quam auxiliari nature in suis negociis uel operibus iam per eam factis: postea sic inquit, Similiter nostra ars nesciret spermata creare ex se sola? sed quando natura creauit, tunc ars cum uirture naturali quae intus est in materiis spermaticis iam creatis coniungit tanquam ministra naturae: Artis opus. Nam clarum est & uerum, quod ars nullam adhibet formam, nec materiam, aut uirtutem: sed tantum auxiliatur ut fiat & compleatur quod adest, & quod nondum perfectum est: sed tamen natura adest, & ars illi auxiliatur. Hinc clare apparet per hunc notabilem autorem & sapientem M. Gulielmum Pariensem, qui erat caput studentium Parisiis, quod natura creat materias & spermata, & non ars: sed quando sunt creata, ars facit & coniungit cum uirtute naturali, que est causa principalis, & ars est causa secunda illarum rerum: Et ita bene notate, quod ars nihil facit sine natura. Nam satis sciet homo seminare granum & terram colere, sed nisi prius habeat materiam unam quam natura creauerit, nempe granum tritici, iam agricola nihil proficiet: & ita ars sumit auxilium a natura, & natura ab arte. Quas ob res apparet aperte, quod ars nesciret creare spermata, nec materias metallorum: Sed natura creat, & postea ars administrat: Nota. & in hoc uidere potes quod homo neque eius ars sciret reducere quatuor elementa in formam spermaticam reductiuam nec alteratiuam, ad eum finem rendens, nec disponens ad talem receptiuam nec alteratiuam actionem & passionem aut formam. Quomodo in opere nostro. sunt quatuor elementa. In spermate masculino est caliditas & sic citas. Et si arguas, quod philosophi dicant, in opere nostro esse necessaria quatuor elementa: In foeminino uidelicet in Mercurio crudo & imperfecto est frgiditas & humiditas. respondeo, eos intelligere, quod in duobus spermatibus sunt quatuor qualitates quatuor elementorum, id est, calorem & siccitatem in argento uiuo maturo, quod etiam sperma masculinum: & frigidum & humidum in argento uiuo crudo & imperfecto, quantum ad eius finem, qui est terra & aqua in spermate foeminino: non tamen quod actu sint quatuor res elementales separatae, ut sunt quatuor elementa uisibilia! quia non essent amplius prima metallorum materia, quam hominum: neque ita ars humana posset alterare illa ut faceret duo spermata metallica quae sunt prima materia metallorum, ut expresse ac clare dicit Calisalon ( uel Calid ) Rex Arabiae hoc modo, scitote quod in initio nostri operis non habemus negocium quam in duabus materiis solis, & non requirutur plus quam duo solum, nec tanguntur plura quam duo, nec intrant plus quam duo, neque initio, neque in medio, uel in fine. Sed in his duobus quatuor qualitates insunt uirture. Opus philosophicum conficurialibus in primo medio. Nam in spermate maturo tanquam in digniori, duo digniora elementa insunt in qualitate, quae sunt ignis & aer, & in alio spermate crudo & imperfecto in sua natura sunt duae aliae qualitates, & duo alia elementa imperfecta & minus digna, nemtes uidere & cognoscere clare, quod in ista arte non sit aliud quam duae naturae spermaticae eiusdem radicis & substantiae & essentiae, id est, solius substantiae mercurialis huius mundi quam corpori suo. Hoc idem clare dicit Morienes in suo libro, dicens, fac durum aquatile, ut aqua coniungatur illi: & pone ignem in aqua frigida, id est, coniunge sperma masculinum, quod non est aliud quam Mercurius coctus & maturus, qui in se tenet in digestione elementum ignis, & miscet intus cum spermate foeminino, id est cum uiua aqua. Et in hunc propositum dicit Ysindrius in Turba, miscete aquam cum aqua, quoniam tunc est una spermatica unio, & est in potentia propinquissima recipiendi & perueniendi ad perfectionem nobilissimi lapidis. Spermata duo mixta, sunt prima lapidis matariae. Idem in libro omnis ueritatis dicit in his fallaciis, Ponite hominem rubeum cum foemina alba in cubiculo rotundo circumdato calefacto cum paruo igne continuo, & tam diu relinque quoad fiat coniunctio ( alias conuersio ) hominis rubei in aquam philosophalem, non uulgarem, id est in aquam hahentem quidquid requiritur eius perfectioni, que tunc est prima materia lapidis, & non aliter: nam habet in se naturam fixi qui eam fixat, & naturam spiritualem quae eam exaltat faciendo eam spiritualem & dignam substantiam lapidis nobilissimi: Omnes philosophi sunt concordes intelligenti. & breuiter loquendo, omnes philosophi, si quis eos bene intelligat, concordant simul: sed qui sunt ignari, & non sunt filii scientiae, inueniunt eos differentes. Nunc locutus sum & probaui primam substantiam & materiam metallorum, & dixi rem illam esse Mercurium & sulphur: sed in eum finem ut progrediamur in nostro libro, & possimus prodesse lectoribus & auditoribus, & ne hunc locum pertranseant sine cognitione Mercurii & sulfuris, quidnam sint, & quomodo in terra creentur metalla & eorum differentiae, per rationes & autoritates meorum magistrorum philosophorum, a quibus sciui plene nobilissimam & dignissimam scientiam, diuina uoluntate Dei patris & creatoris, in cuius auxilio incipiam tertiam mei libri partem. Tertia pars Libri. Ut Ergo Habeatur intelligentia huius materie, oportet primo scire, quod Deus initio fecit materiam confusam & inordinatam, quae uocabatur chaos, & erat plena ( Dei creatoris uoluntate ) pluribus formis & materiis, e qua massa eduxit quatuor elementa: e quibus postea plures hestias fecit, & uolatilia, & diuersas creaturas, illas miscendo. nam partem creaturarum fecit intellectualem uel intellectiuam, aliam sensitiuam, aliam uegetatiuam, aliam mineralem. Et intellectiuae creaturae quantum ad corpus sunt factae ex quatuor elementis, sed ignis plus dominatur in re illa composita, quam alia tria elementa. Sensitiue sunt create pariter ex quatuor elementis, sed ignis & aer plus habent dominii quam alia duo elementa, sed ignis est remissior, quia aer adest figuratiue in illis rebus, ut sunt bestiae brutae, ut equi, asini, canes, aues, & omnes sensitiuae creaturae appellatae. alie etiam sunt creatae ex quatuor elementis, quae uocantur uegeratiuae creaturae, quae crescunt & augentur & uitam habent, sed nullum habent sensum, & compositae sunt ex aere & aqua quae dominantur in illis, sed tamen ignis demissior est uel remissior a sua dignitate ob aquam, & aqua ob subtilem substantiam terrestrem uaporosam. Postea sunt mineralia creata ex terra & aqua: sed dignitas aquae est magis terrestris quam aquatica, & in suis mineralibus habet diuersas formas, & nunquam possunt multiplicari nisi reducantur ad eorum primam materiam. Materia metallica fit ex solo Mercurio creando frigido & humido a dominio. Aliae creaturae ante dictae habent eorum semina in quibus est tota eorum uirtus multiplicatiua & omnis perfectio finalis rei compositae: Sed mareria metallica fit ex solo Mercurio frigido & humido crudo: sed, ut dixi, in omnibus rebus sunt quatuor elementa: ita etiam in Mercurio qui extrahitur de uenis terrae insunt quatuor elementa, nempe calidum & humidum, frigidum & siccum: sed duo dominantur, nempe frigidum & humidum: & calidum & siccum sunt subacta, ita quod calore motus coelestis calor porest esse totus circa terram intra uenas aut mineras ex continuo calore motus coelestis, qui ita paruus est, ut fere sit imperceptibilis, et est continuus. nam praesupposita nocte, calor naturalis non desinit esse: nam calor ille non uenit a Sole ut aliqui stulti uolunt, sed prouenit a reflexione ac reuerberatione sphaerae ignis, qui aerem circumdat, & ita motu continuo corporum coelestium qui faciunt calorem continuum tam lentum ut uix percipi possit, sed solum uix imaginari, denique si Sol esset causa caloris & uirtutis mineralis ut inquit magister Raymundus Lullius & Aristoteles, etiam adesset quotidie calor continuus, quia terra est circumdata a Sole die ac nocte: sed ista opinio, quicquid dicant Lullius uel Aristoteles, est falsa et erronea: Quia Sol non est calidus uel frigidus, sed suo motu naturaliter calfacit, ut etiam alia astra cum sphaera ignis, qui naturaliter est ita calidus. Ergo talis calor ductus ex motu corporum coelestium it continue in uenas terrae, non quod illas calefaciat ut putant ignari aliqui dicentes mineras calidas: Nota. quia si efsent calidae aliquo paruo calore agente uel actuante, natura ibi non poneret decem annos in coquendo Mercurio ad perfectionem auri, ad quam ponit plus quam milleannos ( alibi 6000. ) ut clarum est, quia terra est frigida & sicca, & minerae sunt in centro terrae: opus esset ergo ut antequam calor transiret ad mineras, ut illae sentirent & haberent realiter calorem quantumcunque paruum, ut, inquam hic in aere esset calor excenssiuus nos fere interficiens: Nam opus esset ut ille calor pertransiret aerem & aquam, ut realiter pertingeret ad loca mineralia: & ita opus esset nos prae calore mori. Sed uideamus quomodo naturaliter fiunt metalla, quia componuntur ex quatuor elementis, ut Mercurius, & quando elementa mouentur, calfaciunt mercurium, & Mercurius hanc motionem per naturalem calorem, & ita ignis qui intus est in Mercurio, & aere mouentur & excitantur paulatim, quia sunt digniora elementa quam sint aqua uel terra Mercurii: Sed tamen frigus & humidum dominantur in Mercurio, sed quia calor & siccitas sunt digniora elementa, uolunt uincere alia, nempe frigiditatem & humiditatem quae dominantur in Mercurio, & capiunt motum ignis & caloris motuum corporum coelestium, & ita mouentur etiam quatuor elementa Mercurii, id est eius qualitates, & per longum tempus commouentur: Metallorum generatio. & primo siccitas Mercurii uult uincereunum gradum suae humiditatis, & fit plumbum: postea uincet etiam unum alium gradum, & istud fit stannum? postea calor Mercurii consumet plus adhuc suae humiditatis & frigoris, & fit Luna: postea calor in eo magis dominatur, & fit aes, & postea fit ferrum. Et postea calor dominatur etiam plus quam antea, & fit aurum perfectum: Et ita due qualitates Mercurii uicte sunt antequam fiat aurum perfectum. Ergo duae illae qualitates quae antea solebant succumbere ob frigus & humidum, nunc consumunt alias, & calor & siccitas dominantur: & hae duae qualitates quae primo succubuerant, nempe calor & siccitas, cum incipiunt se excitare, illud est sulphur: & frigiditas & humiditas eiusdem Mercurii est Mercurius: & ita oportet intelligere, quod sulphur non est res remota ab argento uiuo, nec ab eo separata, sed est solum ille calor & siccitas que non dominantur ob frigus & humiditatem mercurii, sed postea dominantur & digerunt alias duas qualitates nempe frigiditatem & humiditatem, & imprimunt suas uires: Quod in Mercurio est suum sulfur, & hoc sulfur non est nisi calidum & siccum dicti Mercurii & frigiditas & humiditas Mercurii dicitur a physicis Mercurius. & per hos diuersos gradus decoctionis fiunt diuersitates metallorum. Ex experientia uidebis plumbum ex longa ignis continuatione fieri uolatile: nam due huius qualitates nempe frigidum & humidum Mercurii nondum fuerunt alteratae a suis contrariis qualitatibus, quae nondum dominantur. nam si dominarentur non fugerent ullo modo uel ullo igne, ut faciunt: nam Mercurius esset purus ignis tam bene atque ignis, quapropter non fugeret, quia ignis suum simile non pelleret, sed in igne gauderet ut in suo simili, omnia alia metalla fugiunt ignem excepto auro, quia sunt adhuc frigida, & humida, aliqua plus aliqua minus: ita prout sunt magis aut minus retinentia adhuc de frigiditate & humiditate: tunc fugiunt suum contrarium, nec possunt ferre, imo euolant, quia quaelibet res fugit suum contrarium, & quodlibet suo simili gaudet: ergo sequitur, Solem esse purum ignem in Mercurio: nam ullo nunquam igne qualicunque fugit, cum alia metalla nequeant ignem ferre, sed unum plus suffert alio prout sunt magis uicina complexioni ignis: Et ita potes intelligere complexionem metallorum, & eorum mineras: Nam sulphur nil Sulphur quid aliud est quam purus ignis, id est calidum & siccum occultatum in Mercurio, quod longo, tempore in minera motu naturali corporum coelestium mutarum est super alias qualitates Mercurii, nempe frigiditas & humiditas, & eas digerit secundum gradus & respectum alterationis in diuersis formis metallicis. Et prima forma, ut iam superius dictum est, est plumbum, & est nigrum & minus calidum. Secunda est stannum, tertia est argentum, quarta forma est aes seu Uenus, quinta est ferrum, sexta est Sol, quae est in perfectione omnis materiae metallicae, & est purus ignis digestus a sulphure interno existente in Mercurio. Igitur uidere potes clare, quod sulphur non est res separata a substantia mercurii, neque est sulphur uulgare: quia si talem materiam nempe sulphur uulgare, uelles dicere materiam esse metallorum, non esset naturae homogeneae, quod est contra omnia dicta philosophorum: sed philosophi istud appellarunt Materia: sulphur, quia ista qualitas dominans est res lorum qualis inflammabilis, ut sulphur commune, quod est calidum & siccum, ut sulphur Mercurii, & per istam similitudinem homo appellat sulphur, non quod sit sulphur uulgare ut ignari putant, quod non intrat compositionem metallicam, ut dictum est. Quare caliditas & siccitas Mercurii uocantur a philosophis sulphur. Et ita clare uides quod forma metallica non aliter est naturaliter quam ex pura substantia mercuriali, non tamen extranea: & hoc clare dicit Geber in sua summa, ubi dicit, In profundo naturae Mercurii est sulphur quod coquit & perficit ex longa mora in uenis minerarum terrae. Ubi est Mercurius, est suum sulphur fixum & incombustibile. Hoc idem clare dicunt Morienus & Aros hoc modo, Nostrum sulphur, non est sulphur uulgi, sed sulphur fixum, & non uolat, & est de natura mercuriali, & incombustibile, & non ex alia re? & ita dicunt, Nos facimus sicut natura, Quia natura non habet in sua minera aliam materiam ut operetur, quam puram substantiam & formam mercurialem, quia ubi Mercurius, ibi est sulphur: ita pariter in nostro mercurio est sulphur fixum & incombustibile, quod nostrum opus perficit sine alia substantia uel re. Idem similiter dicunt Calid, Morienus, Bendegit, & alii quidam, Natura facit metalla ex puro calore & siccitate superando frigiditatem & humiditatem mercurii eum alterando, non quod alia essentia illum perficiat. Ita clare apparet per omnes philosophos quos longum esset recensere, quod in creatione metallorum interueniat una materia sulphurea: & ita clare apparet quod intra mercurium quando matura operatur includitur sulphur, quod quidem non dominatur, sed ex motu calorifico dictum sulphur alterat duo alia elementa Mercurii, et natura per illud sulphur in uenis terrae facit secundum gradus alterationis diuersas formas metallorum. Ita pariter nos sequentes naturam, nihil ponimus extranei in nostra materia: Sed nostrum argentum uiuum in profundo illius habet suum sulphur fixum & incombustibile mercuriale, quod tamen non dominatur adhuc, quia humiditas & frigiditas mercurii uolatilis dominatur: sed ex continua actione caloris perseuerantis super eo Mercurio, fixum illud sulphur quod est mixtum per totum uolatilem mercurium, dominatur & uincit frigiditatem & humiditatem mercurii, & calor & siccitas fixi quae sunt eius qualitates incipiunt dominari: & secundum gradus huius alterationis mercurii per suum sulphur, fiunt diuersi colores metallici, neque minus neque plus quam natura faciat in mineris. Nam primus color est niger, id est Saturni, secundus est albus, & louis; tertius est Lunaris: quartus est Uenereus: quintus est martialis: sextus est solisicus: septimum nos ducimus per gradum plus nostra arte, quam natura faciat in minera: nam nos facimus etiam uno gradu magis perfectum metallicum, perfectiorem inquam in rubore sanguineo & ualde alterante: nam cum sit plus quam perfectum, perficit etiam alia: si enim esset tantummodo perfectus color solum in eo gradu in quo perficit natura, quanam in re nobis scruiret labor temporis huius, nempe septem uel nouem mensium cum dimidio quibus in decoctione moratus est? Opus philosophicum quatuor tempore coquatur. nam alias nos ita caperemus corpus metallicum prout natura creauit: sed ut uobis dico, & antea monstraui, oporter ut corpus masculinum sit plus quam perfectum ab arte naturam sequente: ergo ex ea natura plus quam perfecta, quam acquisiuit ab arte, poterit imperfecta metalla perficere ob suam abundantem & radicantem seu radiosam reductionem in pondere & colore ac substantia, in se, in radice, in principiis, & in uirture. Et propterea quisquis se tam sapientem faciet & uirtuosum, ut putet posse talem perficere qualem petimus, per alias res & extraneas in quibus nullam habet commixtionem in suis radicibus, erit ille ualde aptus & doctus. Sed in nostro opeueridicus. Nam, ut inquis Turba, ubi ueritas eleuatur ab omni falsitate, & ut Arislaus qui fuit gubernator annos 16. totius mundi per suam magnam scientiam, intelligentiam, & sapientiam, qui fuit Graecus, & congregator discipulorum Pythagorae, ut legitur in cronicis Solomonis: & fuit ille Pythagoras sapientior, post Hermetem, omnibus qui fuerunt in mundo, & legitur quod nunquam sit mentitus, & propterea ille Pythagoras uocatur in aliquibus libris Astronomicis, Ueridicus: & in suo libro dicitur, Natura ne se esmande se non en sa natura. quomodo ergo uultis emendare esmander nostram materiam uel naturam aliter quam in propria sua natura? respicite bene Armenidem quomodo de ea loquitur: Nam dico tibi in ueritate, illum fuisse qui extitit meus primus director mali itineris. Nota. Ita ergo apparet, naturam metallicam non posse emendari quam in sua natura metallica, & non in alia re quaecunque illa sit, & per nostram artem nos com plemus in nouem mensibus cum dimidio, id in quo natura poneret millia annorum. Nam primo calor est debilis & fere nullus: nam maior si adesset, fieret opus naturae in paruo tempore, & statim. ignis exteriorem: uno calore alteri auxidiante: non tamen ut aiunt Constantius & Empedocles philosophi dicentes, ignem esse factum ex substantia & materia quae opus auget: nam si ita esset, sequeretur quod opus ponderaret ( pesseroit ) magis in dies, quod est plenum erroris. Sed solum ignis est totum opus, tota ars, qua & pro natura sumit auxilium: Nam nos nesciremus aliud facere. Et propterea scitore, quod ignis frigidus non alterat uel miscet inuicem, quemadmodum ignis magnus impedit inuicem utriusque motum: Ignis in arte ac natura iuuamen, & modus. sed facite ignem uaporosum, digerentem seu concoquentem, continuum ( non tamen uolantem aut bulientem ) subtilem, clausum, clarum, circumdatum, aereum, non commburentem, alterantem, penetrantem, & unicum: ( seu uniformem. ) Et per Deum uerum hic dixi omnem modum ignis. Et recapitulate sequentes mea documenta singulatim: quia ignis est totum, ut uidere potes per omnia dicta libri ueritatis omnis. Ad idem spectat quod dicit magnus Rogerius, Uidete ne faciatis uestram solutionem ante debitum tempus? Quia illa festinatio est causa priuationis coniunctionis: ignis philosophicus. & propterea inquit ille, facite trestrum ignem perseuerantem & debitum en degre naturae, & amicabilem corporibus, & concoquentem & pellentem frigus. Ad idem respicit quod dicit Maria prophetissa, Ignis magnus prohibet quo minus fiat coniunctio: Sed post coniunctionem, ignis fortis tingit album in rubeum colore papaueris ( pauost ) campestris, & croci d ' Artoysse. sed eius calor sit alterans & bonus, qui est ut probatur. Et ita potes imaginari in te ipso nihil ualuit, & posui in igne carbonum sine ullo medio, & mea materia sublimabatur, & non dissoluebatur: Sublimatio Ignis modus. Ideo pones, ut tibi di(non tamen uiolento ) subtili, circumdato, aereo, clauso, claro, non comburentem, alterante, ( circuiant ) circulante, penetrante, & unico. Quod si sis talis homo qualis esse debet bonus & uerus studens, intelliges per haec uerba ignem qualis esse debeat: Et ad hoc idem respicit quod dicit Turba: sine ulla inuidia experientia artificialis ostendet quid erit. Aspice quid dicat Lumen Aristotelis dicentis, Quod Mercurius debet coqui in triplici uase, & hoc est ad euaporandum & conuertendum actiuitatem siccitatis ignis in humiditatem uaporosam aeris circumdantis materiam: Facit ad hoc quod dicit Geber & Seneca: Faciendo ( meur ) magnum ignem, non digeretis nostram materiam? hypocaustum siccum per aerem humectatum uel mitigatum digestumque & in hoc uolui parumper loqui diligenter, quoniam ignis est qui facit aut impedit & destruit. Igne perficitur aut destruitur opus. Nam ut inquiunt Aros & Calid, in toto nostro opere Mercurius & ignis sufficiunt in medio & in fine, sed initio non ita: Nam hic non est noster Mercurius qui bene intelligendus est. Item Morienus dicit, scitote quod laton est rubeus, sed nos nihil proficiemus quousque fiat rubeus: Igne calido & humido aereo non aqueo coquenda materia. Et scitote quod aqua tepida eum penetrat & dealbat ut est: & ignis humidus uaporosus facit omnia. Nota. Item aspicite quid dicant etiam Bendegit, & magister loannes de Mum & Haly dicentes, Intrate uos qui die noctuque expenditis uestras pecunias, consumitis uestra bona, perditis uestrum tempus, rumpitis uestrum intellectum, & studium adhibetis tot subtilitatibus librorum: Ego uobis notifico & scire facio ex pietate & misericordia & in charitate ut pater erga unicum filium, ut dealbetis latonem rubeum saepe, & tantum dealbate, calefacite, & tepefacite, donec album rubificetur, uel sic, dealbate latonem rubeum per aquas albas calidas & tepidas: Et frangite quot libros habetis, & finite tot regimina, & tot subtilitates, & mihi credite: nam aliter istud non aliud erit quam caput frangere: Nam totum in hoc quod diei refertur, clare potes uidere & intelligere, quod istud uerbum est unum ex melioribus uerbis quae unquam dicta fuerunt. Ita respice quae dicit codex totius ueritatis, sic inquiens, Dealbate rubeum, postea rubefacite album, quia in hoc est tota ars, initium & finis. Et ego tibi dico, quod nisi nigrefacias, non potes dealbare, quia nigredo est initium albedinis & uerum signum putrefactionis & alterationis, & est signum quod corpus sit penetratum & mortificatum: & meo iudicio dicit Morienus sapiens philosophus Romanus, Nisi putrefiat & nutriatur, non dissoluetur unquam: & nisi dissoluatur, cius aqua non poterit per rotum penetrare nec dealbare: Nam opus est mixtione seu ennoyer seu summersione, antequam habeat unionem: A Compositio. B Alteratio. & opus est alteratione ante mixtionem: C Mixtio. D Unio. & opus est compositione ante alterationem: Et ita per gradus haec nostra materia est facta exemplo naturae in omnibus, & per omnia, siue plus uel minus, ut uidere potes per mea dicta. De pondere Scientia propondera. Sed quia posset aliquis loqui de pondere nostrae materiae, & ita quomodo natura capiat illud pondus, dico & respondeo, quod in locis minerarum nullum est pondus, ut dixi: Nam pondus est quando sunt duae uel plures res: sed quando adest solum ina res uel una substantia, non respicitur ad pondus, sed pondus est respectu sulphuris quod est in Mercurio: Nam ut dixi, Elcmentum ignis quod non dominatur Mercurio crudo, est illud quod digerit materiam: Et ideo qui bonus est philosophus, bene scit quomodo elementum ignis est subtilius caeteris, & quomodo potest uincere in quauis compositione tria reliqua elementa: & ita pondus est in prima compositione elementali Mercurii, & nihil plus: Etideo qui uult naturae assimilari in omnibus & per omnia sua facta, debet proportionare suum pondus ad illud elementale naturae, & non aliter: & ad hoc propositum respicire quid dicat Turba, quia ita dicit, Quando fit confectio uel compositio sine pondere, ueniet mora ob quam irasceris nisi sis sapiens. Item in hunc propositum dicit Abugasar, qui fuit magister Platonis in hac scientia, Potestas terminata super suo resistenti, secundum resistentiam differtur actio agentis in ista materia: quae sunt aurea uerba propter fundamentum ponderis: Et alias epilogaui hoc? & qui non erit clarus, non intelliget tam cito: sed nisi sis clarus, fac tibi exponere aut declarari per unum sapientem & discretum hominem? ego met bene exponerem, sed promisi & uoui Deo, rationi, & philosophis, quod per me nunquam dus, materiam nec colorem, nisi in uerbis parabolicis, quas cito habebitis. Et uobis tota uera sine ulla diminutione uel superfluitate insequens morem sapientum. Ergo huius scientiae inuentoribus, deque his qui illam habuerunt, & de meo initio usque in finem deceptorum, mearum expensarum, & laborum, & quomodo eam habuerim. Et dico tibi in ueritate, quod natus eram annos 74. antequam eam scirem: & si incepissem operari in scientia in 17. anno aetatis meae. sed inter alios fuit unus Boni libri quantum conferant. Sed si habuissem libros quos postea habui, non tantum tardassem ad habendam hanc scientiam: nam non alia causa tardaui, quam ob defectum bonorum librorum, quos nondum habebam, nam solummodo habebam falsas receptas & falsos libros, nec communicaui nisi cum ignaris, deceptoribus, & furibus maledictis a Deo & ab omnibus philosophis. Quot nouerit scientes lapidem. Sed posteaquam habui hanc scientiam, hambui cognitionem cum quindecim hominibus, qui uere eam sciebant: ignem usque quo fixum, teneat corpus non fixum, in suo colore & in sua natura: Quando angelus fit ignis. Nam scitote, quod quando est bene mixtum, superat omnia, & reducit omnia ad se, & ad suam uirtutem: Nota. Et notate quod postea tenet & tingit ac uincit mille millia, & ducenties mille, & qui habuerit ( uiderit, ) bene credat: Nota. & multiplicatur in uirtute & quantitate, ut uerissimus Pithagoras & Ysmidrius in turba loquuntur apertissime & expertissimen: Nota. Sed scitote quod nunquam in aliquibus libris inueni multiplicationem, preterquam in septem libris, id est, in magno rosario, in magnis pandectis Mariae, in Ueridico testamento Pythagorae, in Turba, in Morieno, in Auicenna, & in libro Abagozal qui fuit frater Bendegiri: & in libro quem composuit Gessit Constantinopolitanus, & in Salon, & in aliis libris si fuerit, nunquam scire potui: Nota. & uidi unum Anchonitanum qui bene sciebat lapidem, sed nesciebat tamen multiplicationem, & ut sciret eam, sequutus est me annis sex: sed nunc quam a me sciuit, quia habebat libros, ut eam sciret tam bene atque ego, Sequitur practica. Iam Locutus Sum de tota scientia speculatiua, & te docui de precipuis mineralibus, & informaui de rationibus necessariis, quibus potes eleuare tuum intellectum, & cognoscere falsitates intra ueritatem, & esse informatus & securus in hoc opere. Nunc uolo particulariter docere te praxim in obscuris uerbis & parabolis, quemadmodum ego feci & composui lapidem quater: Et certo tibi dico, quod quicunque habuerit hunc librum, erit aut esse debebit extra omnes angustias & miserias, & scire debebit complete ueritatem sine ulla diminutione: Nam per Deum nescirem clarius loqui quam nunc loquar, nisi tibi ostendam in effectu cum digitis: sed ratio non uult, quia timet? cum scies ( uerum tibi dico ) plus occultabis quam ego: & eris admirabundus & territus de hoc quod locutus sum tam uulgariter & clare atque aperte, nam Dei uoluntas est, ut ars ista bene occultetur, ut dicit Turba, in omnibus & per omnia. Sequitur quarta Pars Mei Libri In Qua Continetur Praxis. Nunc Scire Debes. quod postquam multum studueram, & sentiebam me clarum, coepi quaerere homines uere certos huius scientiae, & non errantes: nam sapiens homo petit alium sapientem, & non ignorantem, quia simile appetit suum simile: Et eundo per regiones uarias, transiui per Apuleam ciuitatem que est in India, & audiui illic esse magnum doctum in omnibus scientiis, qui expendiderat ( loyan ) gemmam pro disputatione, & aderat bonus paruus liber cuius folia erant ex fino auro, & ita etiam tegumentum eius, & erat positus ( pandu ) pro disputae, tione contra omnes euntes & uenientes, qui scirent & uellent arguere de scientia: Et Uasis uitrei descriptio tunc ius per urbem quotidie desiderans uenire ad finem honoris & cognitionis, quamuis sine prosecutione, & sine audacia nunquam uenissem ad honorem, quamuis scientiam haberem? Et ita animosus ut debet cordatus & strenuus uir, ponens me in itinere iui ad disputationem, & lucratus sum istum librum coram toto murido, quia bene disputaui, & fuit mihi praesentatus per facultatem philosophicam: unde totus mundus coepit me ualde aspicere: tunc ibi per medium campi, & quia uidebam me esse fessum in studiis, accidit quodam die quo studere debueram ut disputarem sequenti mane, tunc inueni paruum fonticulum pulcrum & clarum, circumdatum paruo lapide rotundo, & lapis ille erat in ueteri uase creux de chaisne, & circum circa circumdatum erat muro, ne uacce aut alie bestiae brutae uel uolatiles biberent aut se madefacerent. Tunc tantus me inuasit apperitus dormiendi, quod super eo fonte sedi, & cum sedissem, uidi fontem desuper aperiri & erat bene firmatus uel clausus & custodiebatur? transiuit illac antiquus presbyter, a quo petii, cur hic fons est ita clausus desuper, sub, & ab omni latere, & ille fuit mihi gratiosus & bonus, & incepit ita mihi dicere: Domine uerum est quod hic fons est mirabilis uirtutis plus quouis alio fonte totius mundi, & est solum pro rege regionis, quem ipse bene nouit, & ab eo cognoscitur uicissim: Nam Rex nunquam hac transit, quin fons eum ad se trahac: & quando Rex intrauit fontem, ut se balneet, moratur intus 282. dies, & fons ita laetum reddit Regem, quod re possit: Quando ita transiuit Rex, fecit ita clarum & firmum fontem, primo ex uno lapide albo & rotundo ut uidetis, & fons est ita clarus atque argentum finum, & dium, quod respicit Solem & umbram eius: Postea, ut uos uidetis, circumcirca est bene clausus densis muris: Quia primo includitur in pulcro lapide ualde claro, & postea est in uno uase creux de chaysne tran¬ che per medium: & postea circumcirca illum est murus, qui est desuper, & subtus, & aperitur per medium, & ita esse oportet: Nam ille fons est tam terribilis uirtutis & naturae, quod nisi ita esset, penetraret omnia si esset inflammatus & iratus, & si illefugeret, nos essemus omnes amissi. Postea spondit, sic, uidi eum intrantem; sed postquam intrauit, & fuit eius custodia firmata, nemo eum uidit usque ad 130. Rex clauditur in fonte a custode suo, id est sigillo Hermetico. dies: Tunc enim incipiunt apparere & splendescere, & portae custos calfacit suum balneum continue, ut ei custodiat calorem naturalem qui occultatur in ista aqua clara, & calfacit die noctuque sine cessatione: In centum & triginta diebus apparet albedo. Color Regis ante ingressum fontis est aureus, post ingressum tres colores successiuos habet, nigrum, album & rubeum. Rursus postea petii ab eo quo colore esset Rex ille indutus, qui respondit fuisse indutum panno aureo primitus: postea habuisse unum propoinct fini ferici uillosi nigri ( fin Uellours ) & habebat suum indusium album ut niuem, & cius caro erat coloris sanguinei ut sanguis. Et ita petii ab eo quotidie de eo Rege: postea dixi illi, Quando Rex uenit ad fontem ut se madefaciat, ducit ne secum magnam cateruam hominum extraneorum, & plebeiorum? Nil extranei ingreditur opus. qui mihi respondit amabiliter subridens, Certe quando iste Rex statuit uenire, relinquit omnem gentem suam exotraneam, & dicto fonti nemo uicinatur, quam ipse, & nemo audet accedere nisi eius custodia seu custos, qui est homo simplicior totius mundi, nam nulla alia in reseruit nisi ut illi calefaciat balneum, sed non aproximatur fonti: Nil simplicius Igne. Tunc ab eo interrogaui, Rex est ne amicus fontis, & fons uicissim eius? & ille mihi respondit, amant se mirabiliter, sed fons trahit Regem, non Rex fontem: Nam fons est Regi ut mater? & ego ab eo petii, cuius generationis & nationis esset Rex, qui respondit, scitur bene Regem illum factum esse ex illo fonte, & ille fons fecit talem qualis est sine alia re: a quo petii num Rex teneret multam gentem, qui respondit eum non tenere praeter sex personas, qui obseruant quod soliis posset mori aliquando; & ipsi haberent regnum tam bene atque ipse: & propterea obseruant & illi administrant, quia satagunt quam fons, & maturior quam mille ex suis quare sex illi serui eius non illum interficiunt, posteaquam obseruant & inhiant tot eius bonis, post eius mortem? & ita postquam est tam senex? Tunc respondit, Uerum est illum esse senem, sed tamen nullum habet ex suis famulis & subiectis qui tantum frigoris, caloris, pluuiae, ac uenti ferrent, neque alium laborem qualemcunque ut ipse. Cui dixi saltem, cur non occidunt? qui respondit, illi sex neque eorum potentia & fortitudo simul, aut separatim singuli nescirent occidere. Et quomodo ergo, dixi illi, habebunt ipsius regnum quod possidet, posteaquam habere non possunt usque post eius mortem, si eum occidere non possunt? Qui mihi respondit, illi sex sunt ex fonte, & habuerunt eorum bona aeque ut Rex ab ipso fonte, & quia ille est dignior aliis, ipse fons capit illum & trahit ad se, & interficit, postea rediuiuus fit ab ipsomet fonte, postea ex sua substantia & suo regno quod est in minimis particulis quiliber eorum capit suum frustulum, & ex minima parte quam quiuis eorum habeat, fit tam diues ut Rex, & unus perinde ut alius: Petii ab eo, quamdiu oportet illos expectare? & ille subridens, sic respondit: Scias quod Rex in greditur fontem solus, & nemo extraneus, nemo ex sua gente intrat dictum fontem nisi ipse, quamuis ille amet eos, non intrant, quia nondum inseruierunt: Principium. sed tamen quando Rex intrauit, primo expoliat suam uestem auream ex auro cuso in folia, & eam tradit suo primo homini qui uocatur Saturnus, qui Saturnus eam accipit & custodit 40. operis nota. diebus aut 42. aut plus quando eam semel habuit. Postea Rex exuit suum praepoinct ex fino uilluto nigro ( uelours ) & prebet suo secundo homini qui uocatur Iupiter, & eam custodit Xx, diebus aut 22. ( alibi dicitur 30. ) & postea dictus lupiter ex mandato Regis tradit eam Lunae, qui est eius tertius homo, pulcher & resplendens, & is custodit xx. dies ( alibi 30. ) & ita Rex est in suo puro indusio albo ut nix aut ut flos albus autplus: & tunc exuit suum indusium album & finum, & tribuit suo quarto homini, qui uocatur Uenus, qui custodit eum indusium 40. uel 42. dies: postea Uenus tribuit eum marti qui est eius quintus homo, qui custodit tale indusium 40. uel 42. diebus: Postea ille Mars diuina uoluntate tradit eum Soli flauo non claro, & ille custodit 40. diebus: postea uenit Sol pulcherrimus, sanguineus, qui indusium cito capit, & ex toto custodit, uel donec it coloris papaueris ( pauot ) campestris aut croci Atrebatensis. Postea illi dixi, quid euadit istud totum? qui respondit, tunc fons se aperit, & postea ut illis donauit uestem primam, & le propoinct, & indusium finum & albissimum Regis, ille tribus semel & una uice donat suam carnem, sanguinem uermilium & sublimem in uirtute & colore ad comedendum, & tunc habent quod optant. Et dixi illi, expectant ne illi usque ad hoc tempus, nec possunt habere aliquid bonorum Regis usque ad finem? & ille mihi respondit, quando habent albissimum indusium, si uolunt quatuor ex illis genio indulgerent, sed non haberent praeter dimidium Regni, & ita per parum temporis plus eligunt potius expectare finem ad hoc ut coronentur corona sui Regis ( glossa, in 180. diebus aut ad plus in 7, mensibus est completum elixir ad album, ut de eo possit fieri proiectio super quatuor corpora imperfecta, ut supra libro 3. ) Sequitur, Tunc illi dixi, Quando Rex est in fonte, accedit ne aliquis medicus uel alius uel res aliqua? Ignis qualis. non, inquit, non adest alia persona neque res, quam una custodia quae sub balneo facit calorem continuum, circumdantem, aereum & uaporosum, sine alia re. & dixi illi, ille custos ( uel custodia, nam idem est ) nonne laborat uel exercetur? qui respondit, plus laborat in fine quam in principio, ( nam ignis in fine est maior, uidelicet apparente albedine ) nam in fine fons inflammatur. Et dixi illi, sunt ne multi qui uiderint fontem illum? qui dixit, totus mundus habet cum prae oculis suis, & non cognoscit aliquid. Caecitas hominum. Et dixi illi, Quid postea adhuc agunt? qui respondit, si illi sex Reges uolunt, purgabunt illum Regem per tres dies in dicto fonte circulante & continuando locum aut ignem, & ponendo ad contentum continentiam contentam ut antea: ( uel sic lege ) dicto fonte circuendo & continuando locum aut contentum continenriae contentae in eo, dando illi primo die suum propoinet de uellours noyr, secundo die postea dant illi suum indusium albissimum, tertio die dant illi suam carnem sanguineam. Multiplicatio. Cui dixi, qua in re seruit hoc? qui respondit, Deus fecit unum, postea decem, postea centum, postea mille, postea 10. Mille, postea centum millia, postea 200000. & postea decies totum multiplicatum: Cui dixi non intelligo dictum hoc? qui respondit, non dicam aliquid plus de hoc, quia sum admodum fessus: Et tunc uidi illum philosophum tam fessum & me etiam simul, ut haberem desiderium quiescendi, quia die precedenti non quieueram, quia studueram: & comitatus sum illum usque ad eius hospitium, & senex ille erat usque adeo sapiens, quod omnes illius regionis illi parebant, & tremebant coram illo. Ergo redii ad fontem secreto, & cum illuc applicui, coepi aperire omnes portas que erant bene clause, & coepi aspicere mon ioyan ( librum ) quem uictoriose lucratus fueram per disputationem, & ex splendore mei libri qui erat tam finum aurum, tam pulchrum, & ita ut dormiturirem, & ille cecidit in fontem antedictum, unde fui tam iratus ut mirum fuerit: Nam uolebam eum seruare pro laude ac trophaeo mei honoris & quod lucratus essem: Tunc coepi tantum respicere illum intus quod omnino amisi uidendo: Nota de pondere. Tunc coepi haurire aquam dicti fontis, & hausi tam bene ac secrete, quod non remansit nisi decima pars illius cum decem partibus illius fontis, & cum putarem me totum extrahere, non potui, quia nimis totum se simul tenebat: & cum laborarem in hoc faciendo, superuenere gentes, & non potui amplius trahere, sed antequam abirem, tam bene clauseram fontem & sigillaueram portas & aperturas in eum finem ut nemo hauriret in eum fontem, & etiam in hunc finem, ut nemo cognosceret me uidisse, & ne quis aufferret ac furaretur meum paruum librum, quem tam charum habebam: Tunc calor balnei qui erat circa fontem ut Regem balnearet excalfactus est & illuminatus, & ego fui in carcere pro malefacto per 40. dies, & in fine 40. dierum exiui a carcere: postea uolui uidere dictum fontem, & uidi nebulas nigras & obscuras, que longo tempore durarunt: Nigredo in quadraginta diebus apparet, & durat quatuordecim aliis diebus. sed tandem uidi quaecunque optaueram ex toto corde: & si non habui multum laboris, ita nec tu habebis, ni erres a uia recta, eundo per mala & transuersa itinera errando, sed & faciendo opera que natura requirit ( nam insequenda est natura in opere philosophico. ) Et iam dico tibi per Deum meum, quod quicunque meum librum habebit, nisi intelligat ex eo ipso, nunquam per alium intelliget quicquid agat: nam in mea parabola omnis ueritas & uera praxis operis adest, & dies, & colores, ignis, materia uel materialia, regimen, pondus, uia, dispositio, continuatio, omni meliori modo quo facere potui, pro uestra digna reuerentia & dignitate, in pietate & charitate & misericordia pauperum operantium & practicantium ac studentium in hac praeciosa scientia. Ita completus est meus liber per gratiam Dei creatoris mei, qui donet omnibus potentiam bene intelligendi: Nam profecto non adest multum difficultaris ut intelligatur: Non tamen nisi gentibus boni sensus, sine tot imaginationibus fantasiarum aut difficultatum uel subtilitatum: Nam dico omnibus quod tot subtilitates non sunt bonae aut proficuae, neque sunt meae intentionis neque sapientum philosophorum: sed bonum & planum iter naturale ut iam dixi & declaraui in mea speculatiua, seu theoria huius nobilis cientiae. Quapropter filii mei ad quos liber iste perueniet post illum ad quem direxi, uelitis ( si uobis placet ) orare Deum pro me: Nam liber meus orat satis ueraciter pro uobis omnibus, pro uestris bonis & corporibus: tantum ut ei uelitis credere sine errore, & fugite errantes & eorum opiniones eorumque societates: Nam nesciretis cogitare magnum damnum quod uobis contingere potest ab illis ex totali deuiatione, quam faciunt tales errantes contra eos qui sequuntur rectum iter huius uerae scientiae. Finis. Hic finit liber & tractatus missus ad nobilem doctorem Magistrum Thomam de Bononia gubernatorem Galliae, sapientissimum philosophum & comitem Palatinum compositum a magistro Bernardo sapientissimo philosopho & comite Taruisino aut Treuirensi, qui acquisiuit & subiugauit comitatum Negensem in Germania per hanc artem praeciosam & nobilem. Finis libri Magnifici Magistri Domini Bernardi comitis Treuerensis. Sequitur declaratio Quorundam Dictorum Philosophicorum. De Natura Exultat sua uel in sua natura, id est, corpus gaudet suo corpore. Natura constringit naturam, id est, fixum constringit uolatiuum. Natura superat naturam, id est, fixum, id est sperma masculinum coctum per continuationem caloris, superat sperma foemineum crudum uolatile. Sequamur rectum iter, id est, ueram semitam & ueram uiam quam natura tenet in omnibus creationibus, id est, in rebus a natura creatis, id est mercurio, qui non sit absens. Operationes, id est quod in illo mercurio natura quotidie operatur. Et compositione pariter rei quam natura composuit, & non homo: Nam non opus est aliqua re addenda uel diminuenda: & finenda est res ita ut natura creauit & composuit, & illa operatur quotidie eam rem. Nostra medicina facta est ex duobus spermatibus, id est, ex mercurio cocto, quod est sperma masculinum tenens in se duo elementa, calidum & siccum, & ex mercurio seu argento uiuo crudo & imperfecto, qui est sperma foemininum tenens in se duo alia elementa, nempe frigidum & humidum, seu aquam & terram. Coniungite, id est, ponite in Uase pro ut natura creauit eum ( uel ea ) dummodo sint mundificata, & illi facite calorem illi optabilem, & uidebis mirabilia in nomine Dei, Amen. Finis. M. D. Lxuii.