Ioannis Aurelii Augurelli P. Ariminensis Chrysopoeiae Libri Iii. Et Geronticon Liber Primus. Ioannis Aurelii Augurelli Chrysopoeia Ad Leonem X. Pontificem Maximum. Auriferam paruis animi pro uiribus Artem Quaesitam nobis: & longo tempore partam: Ut rerum inuolucris tantarum euoluere moles Se potuit: claro perhibentes carmine nuper Eusimus: & Musis hanc commendauimus almis Quod nulli ex omni numero fecere Priores. Cumque operi Autorem: cuius sub nomine tutum Pergeret: optarem: foret & res praeside digna Ipsa ex se magno: uariaque hinc mente tenerer: Cui merito cuncta haec: & non ingrata dicarem: Interea nobis Tute uelut aethere ab alto Missus ades Mundi fessis succurrere rebus: Qui belli scelerumque faces: incendia tanta Extinguas: placidamque piis sperare quietem Des populis: solidamque per aurea saecula pacem. Cuiue etiam: si parua licet componere magnis: Ad sanctos haec nostra pedes Ars aurea tendat: Ut quo te fidei sacrae nunc coetus honore Prosequitur cunctus: hoc te ueneretur: & omni Ipsa tuum pro me cultu sic Numen adoret. Hanc igitur: Si non immensa negocia prorsus Impediunt: permitte: precor: se prodere tantum: Quo tibi: detracto ueluti uelamine Uirgo Nobilis ingenuo uultum perfusa rubore: Occultum incipiat semel ostentare decorem. Haec etenim prima quanquam se fronte legenti Non adeo ostendat: paulum tamen ipsa reclusis Detecta arcanis: mira & gratissima parti Quam si forte legens interdum nomina Diuum Offendes: quos uana olim coluisse Uetustas Dicitur: extemplo haud renuas: sacra optima quanquam Exerces: ueramque fidem: cultumque tueris Illa etenim tanquam priscis consueta uocari Uatibus: enixe quos tunc imitabar: adiui Materies etiam solitum conquirere solis Supplex: & paribus curis in uota uocaui. Et lunae auxilium: necnon Uulcania uelle Arma uidebatur: quorum implorare fauorem Fas erat: & mihi iam per te licuisse: sit id nunc Concessum: & uenia dignum peccasse fatenti. Mox tamen hinc aliud quaesitum ad carmina Numen: Et precibus solum cunctis quandoque uocatum Forte aderit: praesens fuerit si gratia caelo Tanta mihi: Magnum multo seu carmine Mosen: Seu quem flagranti uectum super aethera curru Mirati uidere patres: oculisque sequuti Aera per purum: caeli discindier oras: Astrorumque globos intro aspexere micantis: Seu qui uoce palam porrectoque indice prodit Uenisse auxilio iam tum mortalibus Agnum Ipse canam: Uatem quamprimum matris in aluo Exultantem: & adhuc puerum ad deserta ferentem Antra pedes: Puri mox & lordanis ad undam Dignatum caput illius contingere lympha: Qui proprio antiquam nobis sic sanguine labem Abluit: ut scelerum maculas absterserit omnis. Nomine cuius item tibi quodam & moribus aucto Defuit haud unquam fauor: ac caelestis abunde Gratia: qua tantum meritis conscendere culmen Posses: & Iustas Mundi regere unus habenas: Magnanimos aequans propria uirtute leones: Pontificum decus egregium iam saepe repertos Esse: nec Italiae sub iniquo tempore: & usquam Christicolis ullo prorsum in discrimine deesse. Haec sed erunt mihi cum dicendi facta potestas Iam fuerit: dabiturque loqui: quae iusseris ipse Sancte pater: cuius nobis stant omnia nutu. Interea certis hominum uis ulla ne possit Indiciis Aurum facere: & mutare Metalla Percipias primum. Dehinc quae secreta laboret Ars id perficere: & Naturam aequare potenti Ingenio: inspicias. Demum quis rite sequatur Hinc modus assiduis doctisque laboribus artem Peruideas: & quo tandem experientia ducat. Omnia quae gnaro passim tibi certa patebunt: Si quo haec inter se nexu: quoue ordine constant: Ipse acie: qua cuncta soles discernere: Mentis Inspectans: paruum non dedignabere munus: Quod tibi non parua offerri super Arte laboro. Ioannis Aurelii Augurelli Chrysopoeiae. Liber Primus. Humana experiens naturaeque aemula uirtus Aurum num uere faceret: qua fideret arte: Quisue modus foret: est animus quaerentibus ultro Dicere: quaque palam uestigia nulla Priorum Apparent: proferre pedem. Uos numinae gressum Dirigite: est hominum quibus experientia curae. Tu que adeo in primis: auro cui plurima Tellus Spargitur: & uasto uenas sub corpore condit Syderei succo plenas meliore Metalli: Phoebe ades. & tecum accelerans non passibus aequis Alma soror: grauis argento cui saepe fatiscit Orbis item: summaque ostentat brachia terra Candoris grato aetherei fucata colore. Tu quoque nec coeptis Cylleni audacibus usquam Defueris: tibi nam puro de fonte perennis Riuulus argentum: Uulgo quod uiuere dicunt: Sufficit: & tantis praestat primordia rebus. Denique tu pater ignipotens: quem feruida flammis Antra iuuant: tentisque expressae follibus aurae: Fornacesque incudesque & liquefacta caminis Massa aeris ducti aurique electrique recocti Inuictum exercent semper: Tu maxime praesis Artifici Uatique simul tua facta canenti. Nil sine te solers Ars incohat: Eia age sanctum Coniugis ut tecum pergat descendere numen Effice: quam penes est generandi plena potestas. Haec mihi ne cursu naturae auertar: & usquam Declinem: ostendet quot constent cuncta: quibusque Principiis: quaeue hinc ineunda est semita: quantus Sit modus: ut certam capiant humorque calorque Temperiem: cuius suaui perfusa uigore Omnia: perpetuo foetus in saecla propagant. Tu molli e gremio surgens uxoris amatae Arte pari prorsus genitalem imitaberis ignem. Per te sublimi pendent in uase Metalla: Per te eadem triti specie sub pulueris imo Fundo haerent: eadem per te calefacta liquescunt. Tu mihi: tu lentum solus pater alme calorem Intendes: & cum tempus dabit: ipse remittes. Tu princeps operis tanti: Tu carminis esto Principium: feruens Dulcis mihi spiritus oris Extet: eatque uirum per te Uulcane per ora. Nec tu non faueas tantis aequissima Uotis Prisci perpetuum saecli decus Heroine: Quam circum exultant laudata ad flumina Nymphae Minciades: Phoebique chorus comitatur euntem: Aut fouet Andino recubantem in gramine Manto Laeta trium nodo Neptem complexa sororum: Sic mihi iam gradibus crescent incepta secundis Nec rerum series illis: aut copia deerit: Et sua scribendis accedet gratia rebus. Immenso primum caeli quodcunque sub orbe Seu simplex fertur corpus: seu corpore constat Multiplici: tendit sobolem proferre: diuque: Quamque potest: augere genus: speciemque tueri. Nanque ubi materiem sparsus comprehenderit ignis Uictor agit flammis: Donec conuertat in ignem. Inficit humectatque liquor: nec deficit usquam: Quin in se quicquid tetigit: ni maior ibidem Uis obstet: uertat: tenuesque effundat in undas. Sic aer: sic terra sibi conferre laborat Undique: sic longo cuncta in se tempore transfert. At quae compositis constant: quaecunque feruntur Uiuere: de propriis uel semina stirpibus aedunt: Ut foecunda Ceres: ut germen fertile Bacchi: Uel sibi consimiles natos Animantia gignunt: Ut bellator Equus: Bos ut bene iunctus aratro: Uere Hominum proles mira & caelestis origo. Inter uariant: quae nec primordia rerum Extant: quaeque frui uitali forte negantur: Ut media quaecunque fedent tellure Metalla: Quique latent miro grati fulgore lapilli: Nullo nanque genus sobolemue augere putantur Semine: sed cunctos aeui torpere per annos. Uerum haec ipsa etiam secreto uiuere quiuis Sentiat: & uitae diuino munere fungi: Haec & oriri eadem si contemplabitur: & si Augeri ex sese: penitusque increscere cernet: Ut mox e uariis patefactis nosse licebit. Quod si non sobolem educunt: non caetera uertunt In semet: causa est: quod multa spiritus illic Materiae abstrusus: uitam qui porrigit omneme Explicat aegre ex se uires: ni uiuida promat Has hominum uirtus densa sub mole latentis. Hoc etenim quicquid diffunditur undique caeli Aeraque & terras & lati marmoris aequor Intus agi referunt anima: qua uiuere mundi Cuncta putant: ipsumque hac mundum ducere uitam. Ast animae quoniam nil non est corporis expers: Mundus at: & mundi partes quoque corpore constant: Spiritus haec inter medius fit: quem neque corpus: Aut animam dicas: sed eum: qui solus utroque Participans in idem simul haec extrema reducat. Hic igitur maria: ac terras: atque aera: & ignem Uiuereque: augerique: atque in se cuncta referre Semper auet: semper stirpes: animantia semper Gignere: perpetuamque sequi per saecula prolem. Denique sic etiam fuluo detentus in auto Ipse manum cupit artificis: qui uincula soluat: Et qui se propria reddat uirtute potentem. Quod siquis properans hunc artis uiribus unquam Explicet: atque diu tepido post incoquat igni: Continuo aspiciet: uisu mirabile: uitam Auro impertiri longo cum seminis usu: Nec deerit: quin ex auro sibi procreet aurum. Quod cum ita constiterit: durate & credite dictis Intenti artifices: & res sperate secundas. Iam patet his: ut non tantum sub montibus aurum Natura efficiat: sed ut id quoque prodeat arte Quoque modo id fieri possit: quandoque docebo. Interea: ne quid nobis quaerentibus obstet: Quo minus his adhibere fidem sit forte necesse: Quae contra soleant dici: nunc omnia soluam. Mox eadem ualidis grata experientia signis Impetet: & grauium sententia prisca uirorum Delebit referens quae iam uidere parentes Ipsi oculis: manibusque simul tetigere beati. Atque hinc incipiens cuncta haec ex ordine pandam. Nil mirandum aeque: quam si quod longa peregit Annorum series genitali semine coeptum: Audeat illud idem momento protinus horae Ars facere: ac proprio naturam uincere cursu: Uiscera: summa eadem seruans uestigia ab ima Ouem tenuit tanto in spatio per grandia terrae Sede: per anfractus tantos: ac caeca per antra. Necminus his mirum siquis primordia possit Scire: quibus constet purigenus omne metalli: Atque ea componens: aurum dum conficit arte, Mensura exaequet: necnon & pondere libret: Metitur quibus haec natura: & ponderat unis. Quid locus? an quisquam poterit fornace calorem Aequare? exiguis qui circunducta caminis Nunc loca terrarum perfertur: nunc petit altam Tellurem: mox & supraque infraque refertur Unus: & inserto distendit cuncta tempore. Quis potis est unquam tanta omniparentis apisci Munera naturae? quae uis mortalibus unquam Tanta fuit? non ipsi etiam: qui numina caelo Deiicere in terras conatis uellere ab imis Iam potuere suis montes radicibus altos: Inuitae auderent sacra in penetralia terrae Tendere: scrutarique piae secreta parentis. Adde: quod in uarias mutari corpora formas Natura haud patitur: neque enim uelocis equibos Induerit speciem piger: aut parnasia laurus In se chaoniam poterit conuertere quercum. Nec magis aes puro se commutauerit auro: Quam si quodque etiam queat a quocunque creari. Haec sunt quae caelo missam diuinitus artem Conantur frustra indiciis tenuare pusillis. At neque scire opus est ( quiqui haec sit noscere pulchrum ) Quae quibus extiterint gignendis ultima rebus Principia: aut quali fuerint ea lance recepta Innumerum & pondus: neque enim si farrea tractes Semina: constituant quae far primordia quaeras: Quaeue ea conueniant mensura & pondere farri. Farra sed ipsa putri mandabis condita terrae: et Uirtutem latitantem intus seseque mouentem Irritans tantum: naturae caetera linques. Nec longinqua adeo spatiosi temporis aetas Conuenit huic operi: uires quod promit ab auro: Ac non principiis e primis conficit aurum. Quid si nobilius quoddam: quod praestet & ipsi Auro: contendant proprio molimine summi Perficere artifices? apte cui nomen Elixir Experti fecere arabes: uerique dedere Indicium: id quoniam in melius quodcunque metallum Ducit: & infectum mira depurat ab arte. Sic neque spectandus nobis locus ille: calorque: Quo calet inclusum semen genitale metalli: Quique diu fertur specubus tellure sub alta: Ast alio prorsum ducendi tramite gressus Naturae pariter secessus inter & artis: Qua simul ad metam prospectans utraque ducit. Denique nec speciem uerti tunc arte putaris: Aere: uel argento duci si uideris aurum: Sed priuum hoc priuo fieri ex aere atque argentque Aurum credideris: ueluti si farris in agro Infelix lolium & steriles nascantur auenae. Aut si forte boum uideas per uiscera toto Stridere apes utero & ruptis efferuere costis. Aut ut plura sinu molli simul oua puellae Rite fouent: multus tenero sub pectore bombix Palpitat: & lecta nutritus fronde uirentis Dehinc mori: tenuis texto se uelleris orbe Implicat: ac tandem pedibus munitus & alis Papilio de uerme pedes uolitansque recedit. Quid si cuncta etiam sint uni subdita formae: Quae specie uulgo perhibent differre metalla? E quibus extiterit quodcunque impurius: atque Sordibus infectum terrestribus: exuet omnem Arte lucem citius: purumque nitescet in aurum. Atque ideo haud nescire opus est: quibus abdita terris? Et quibus e causis sunt: & quot sorte metalla: Qua uarie primo fuerint distincta sub ortu. Sed quis in arcanos terrae descendat hiatus? Quisue referre pedem possit loca tetra remensus? Ueridicoue queat fari quae uiderit ore? Uos musae: quas nosse decens & dicere par est Omnia: uos diuae nulli memorata priorum Dicite: sic uobis ipse aurea uasa sacerdos Prima feram: aeternum sic aurea carmina durent. Lynceus: ut fama est: uisu praelatus acuto Omnibus: e sum non siculi qui culmine montis Poenorum in portus oculo contendere posset: Et numerare etiam uersantis littore puppes. Hic simul oppositas moles: simul aedita saxa Inserta montes acie penetrabat ad imos: Altaque secretae spectabat uiscera terrae: Aera per purum ueluti: uitreasue per undas Aut liquida quondam crystallo missa uidemus Spectra: quibus rerum nobis respondet imago. O quotiens patrii residens sub rupe pachyni Trinacriamque omnem supra speculatus & infra Aetnei causas ignis motusque uidebat. Qui simul ac tanta ui se procul omnia sensit Cernere: non ultra cunctandi certus: & alte Prouidus: externas animum conuertit ad oras. Ergo ratem certa plenus spe magna uidendi Conscendit: pelagique deos in uota salutat. Sicanio uerum portu uix soluerat: ecce Cum fera tempestas caelique marisque legentem Graiorum ob portus Epyri uertit ad urbes. Hanc Arethusa illi nymphas hortata marinas Immisit: nymphisque etiam adnitentibus ipsis Et totum ex imo passim miscentibus aequor: Nanque illas metus in thalamis ne forte uideri Aequoreis possent inuaserat aequus: & omnis Tum chorus obscura septum caligine caelum Texerat: ac noctem nautis obduxerat atram. Hinc ille aeri properans it proxima Pindi Culmina spectatum: nec longum tempus: & omnis Interius Rhodopes: Hemi: Tomarique cauernas Fontibus irrigui centum procul inde uidebat: Oraque cernebat terrae in penetralia centum. Quin Pindo exoriens aderat Achelous ab ipsis Sedibus ante oculos & ab imo uiscere lynceo: Altera qui longo retinet taurina recessu Cornua: seque alte exporgens immensa per antra Occulit Herculeae metuentem uerbera clauae. Ille etiam lento praecelsa ceraunia passu Circuit: & uisu simul interiora petiuit Omnia: mox graiae uariis in montibus orae Consedit: penitusque cauis rimatus inhesit Obrutu specubus: mirandaque plurima primus Uidit: & haec eadem nobis memoranda reliquit: Quae dum aliis ad nos olim delata uicissim Prodimus: ante omnes haec intro prorsus ab illis Spectari cupimus: quibus alto in pectore Pallas Insidet: atque illic scitu pulcherrima uersat. Principio locus & sedes decreta metallis Gignendis: terrae est imum atque immobile uiscus Marmoreae in morem paterae sub montibus altis Excisum: uelutique cauo sub fornice clausum: Quo solis radii penetrant; crebrique feruntur Syderei innumeris etiam fulgoribus ignes: Collectumque coquunt humorem: ac iugibus inde Saxa per & rimas loca cuncta uaporibus explent. Ast ubi continuum passus uapor ille calorem Consedit: nec iam secreta per antra uolutus Amplius: immensos post tandem induruit annos: Haeret in expletis uenis informe metallum. Nanque liquor partes terrae dispersus in omnis: Ettenuis mixtus tenui: lentoque calore Compositus: quondam fugiens & pinguis & unctus Exiit e uasti fundo crateris ab imo: Sulphura ubi argento feruent immixta perenniargento fluere insignis uitamque per aeuum Ducere: queis primis gignuntur multa duobus. Hoc matris: patris illud enim uim continet: huius Suscipere: illius pars est praebere calorem. Hinc fului species Auri pulcherrima fulget: Hinc nitet argenti candor: rubet aerea uena: Ferrea nigrescit sub apertum: plumbea pallet: Albicat at stanni facies imitata colorem Argenti: pondusque ferens: ni strideret: aequum Inprimis igitur cupidis mortalibus aurum Quaeritur ingentis inter uariosque labores: Perque laborantis manifesta pericula uitae. Nanque ferunt Indos: regio qua uergit in Arcton: Tendere furatum cumulos: quos eggerit auri Formicarum ingens manus: at non segniter illas Exire: ac contra stare: & fugientia passim Unguibus & rostris lacerare: & figere tergat Aufugiat quanuis celerigens illa camelo. Nec minus aut scrobibus curae: uastisue ruinis Hesperii impendunt: si quando e montibus aurum Eruerint: neque enim nunc quae ramenta ferantur Fulua tago: expediam: sed quae maioribus illi Substineant subiecta laboribus: atque periclis Innumeris: & quae uincant opera ipsa gigantum. Nam steriles magno primum conamine montes Excindunt: penitusque petunt: qua nulla dabatur Semita: per cuneos accensis uiscera lychnis. Atque imas nulla phoebi sub luce cauernas Noctes atque dies penetrant: omnique recessu Explorant aditus: humerisque excisa uicissim Exportant: traduntque aliis longo ordine primi Per tenebras: donec lucem qui percipit unus Eggerat extremapondus ceruice receptum. Ast illos praedura silex si forte moretur: Qualis iam poeno rupes sese obtulit hostis Dum ferus aerias in nos transcenderet alpes: Haec igni excoquitur tunc: & mollitur aceto: Uoluitur at picea circum caligine fumus: Et miseris latitans compresso spiritus ore Obstruitur: uitamque operae sub fasce relinquunt. Atque ideo caedunt ingenti pondere ferri: Et uacuos summae reserant telluris hiatus: Qua uapor inclusus cuneis exhalet apertis. Nec mora: nec requies: quin multo fornice montem Substineant totum: cum iam maiore peracta Parte operis: caedunt extremae fornicis arcus: Et rima signum praebent: quam peruigil unus Aerio montis residens in culmine sentit. Hic ictu: aut clara reuocari uoce repente Cum famulis iubet artifices: humana nequeat qui mente referri Protinus: ac deuolat ipse Mons cadit: ingenti strepitu longoque fragore Conceptus: quantumque obtusas occupet aures: Aut incredibili quam compleat omnia flatu. Illi naturae gaudent spectare ruinam Uictores; neque adhuc illinc educitur Aurum: Nec sciuere etiam tum: cum fodere: Esse: uel ante Spes inuicta omnis per casus: perque labores. sed una illos ad tanta pericula duxit Sed quod in his tantum morer? aut quae mira supersunt Praeteream? nihilo cum sint his forte minora. Est deinceps aliud fessis studiumque labosque: Quo tantam expurgent immisso fonte ruinam: Iamque igitur summo praecelsi e uertice montis: Qui reliquos longe superet: centesimus etsi Separet hunc lapis: huc immissa canalibus ampla Flumina deducunt tanto currentia tractu Desertas inter ualles: perque inuia saxa: Rupibus excisis: trabibusque inserta cauatis. Ergo omnis uario concursu protinus unda In mare colligitur uastum: quo deinde recluso Erumpit tanta ui torrens: omnia secum Ut trahat: ac latum terrae prouoluat inaequor. Excipitur tendens uariis hic denique fossis: Quas illi passimque cauant: sternuntque gradatim. Est Ulex asperque frutex rorisque marini Persimilis: retinet crebris qui stirpibus aurum: Propterea includunt tabulis latera omnia: & ipsis Alte suspensis ita: per praerupta canali In pelagus tendunt uda e tellure lacunae: Quod superest: ramis innectitur ulicis aurum. Nec labor ille etiam tenuis: cum flumina tentant: Et grauibus dites cribris agitantur harenae: Aut operosum aeque quicqui quis proferat? ut cum E ffossis alte puteis quaecunque latenti Eruerint penitus fundo: tunduntque lauantque Uruntque: in tenuemque molunt diducta farinam. Hiquoque iam fuerant Italis quandoque labores Flumina per: puteosue etiam: montisue ruinas: Itala dum patuit priscis exercita tellus. Cui post quippe pia lege interdicta pepercit Auri sacra fames: neque enim exhaurire metalla Italiae: parca & prudens est passa uetustas. Nec foret hac etiam regio foecundior ulla: Quaeue magis flueret uenis nunc iugiter auri: Ipsa diu cum tot fuerit non hausta per annos: Sinon mortales inter discordia: si non Mars eat hos inter uexans immania corda: Sed contra ditare orbem si regibus una Cura sit: & populis ditato fungier orbe: Pacis opus: qua cuncta uigent inuenta per artes Ingenuis aptas animis: quas inter haberi Non imo dignata loco fortasse putanda est Ipsa haec: quae grauidae scrutatur uiscera terrae: Diues ubi pateat latebris auraria caecis. Hac etenim reliquis preciosius arte metallum Eruitur: meritoque id cunctis nomine praestat. Seu color inspicitur gratus: quo sydera fulgent: Seu lentus facilisque tenor: quo cedit in omnis Partes: seu pondus rerum superabile nulli Penditur: aut uni quoniam nil deperit auro Igne: uelut solum consumit nulla uetustas: Ac neque rubigo: aut erugo conficit ulla: Cuncta adeo firmis illic compagibus haerent: Sulphur ubi ardoris posita pinguedine causam Perdidit: & fluidi: quo non uelut ante: uaporet. Ac longo interea decoctum tempore pura Mundicie: & clara perfusum luce nitescit. Atque ita temperiem summam radicitus humor: Et calor exaequant illi: pariterque colorem Perspicuumque ferunt. argento nec minus ipsi Uiuo etiam terrae partes miscentur in omnis Prorsus aquae partes nullo discrimine iunctae. Hinc calor argenti necnon & sulphuris una Perspicua inter se denset corpuscula paruo Multa loco: simul unde color pondusque resultat: Et longo constans illorum tempore nexus. His e principiis poteris dignoscere certo Ordine: quo distent inter se quaeque metalla. Sulphura si fuerint lutulenta: argentaque uiua: Principio: inficient pariter quodcunque sub ipsis Gignetur: magis atque magis: quo non calor aequus Concoquet: aut iusto quo iam maiorue: minor ue Durarit perstans multos coctura per annos. Hinc uariae rerum formae: quae nomine quondam: Quod sint saepe simul: graio dixere metalla. Singula seu propriam speciem sortita seruntur: Et diuersa aliis adeo distinctaque perstent. Seu cunctis unum natura semen inheret: Et genere haec uno sese specieque tuentur: Nec distant alio nisi quod felicius illud Exiit: hoc misere secum sordentia traxit Principia: atque eadem constans non exuit unquam: Utraque cum menti sedeat sententia summis Patronis: neque adhuc litem dissoluere iudex Quiuerit incassum conatus: proxima ueris Intuitus neque adhuc: tantum hic natura recessit: Abdidit & grauium sese in penetralia rerum. Hactenus obiectis tantae rationibus arti Responsum: laeto nunc experientia uultu Prodeat erroris expers: & nescia falli. Hanc quoque seruitum perhibent uenisse Prometheo Post famulas: quas ille polo deduxerat artes: Atque diu illum opera famulantis nauiter usum: Uerum ubi consenuit: tantum prudentibus illam Ipse uiris fertur moriens liquisse uolentem. Hos itaque haec certo docuit facilique periclo Nonnulla inter se immutari ex arte metalla: Nec tantum haec: uerum fieri quandoque per artem Uere aurum: argentumue aliis exemptile rebus. Est lapis effossus Syriae pictoribus: auri Pigmentum uero quod & ipsi nomine dicunt. Frangitur attritus specularis more lapilli In summa ostentans auri tellure colorem. Hunc tu purgatum docte prius excoque multo Igne: per anfractus longos: qui ducitur usque Quo redeat flammis in se uoluentibus idem. Igne olim hoc Caii solertia principis aurum Fecerat: obryzon sapiens cui Graecia nomen Praebuit e rerum inserta uirtute receptum: Seu multo quoniam purgatum redditur igni: Seu nulla quoniam maculatum sorde renidet: Nec pigmentum auri fuit amplius ipse: sed aurum: Qui lapis ante auritantum simulauerat auram: Atne forte nimis uideamur prisca referre: Carmine perpetuo nobis propiora canamus. Increscunt haerentque cadis simul undique crustae: Alba quibus longo senuerunt tempore uina: Has meus Euganeae gentis Schola tum decus imo Accipit erasas fundo: costisque uetusti Uasis: & includit purgato fictilis ollae In medio: atque luto testam circumlinit omnem: Obturatque illi rimas: atque obstruit ora: Hanc deinde ardenti iubet in fornace diurno Nocturnoque calore coqui: qua uitrea feruet Massa datura olim uarias liquefacta figuras. Uerum ubi iam satis est ea uisa caloribus usta: Perpetuis: illam demit frangitque repente: Moris ut est: spectatque simul num protinus albet: Et teritur ueteris iam fex decocta lyei. Interea sed enim: cunctis mirabile uisu Scintillae: conspersa polo uelut aurea signa: Innumerae argenti miro in candore uidentur. Sed quid in alterius uisis moror? inque relatis: Atque aliena premens nunc per uestigia tendo? Uidi ego qui tenues argenti rite tabellas Spargeret & lateris contriti puluere: & una Huic uirides aeris squamas niueasque perusti Contundi micas salis iniungique iuberet: Puluereosque aliis grumos e rebus aceruans: Quas uetat & ratio: necnon ars ipsa referri: Haec ne sordentis uulgi uilescat in usus: Illa ut non ulli quae sunt caelanda reuelet. Mox ita compositis angusta in pixide lamnis Subiicere inclusas arcto sub fornice flammas: Quales crediderim torrere ad tartara sontes: Aut ubi sulphureis diros premit aetna sub antris. At postquam ardenti fuerant haec cuncta camino Tosta dies noctesque nouem: tum demere massam Feruentem: deque ignis adhuc feruore rubentem Abluere algentis roranti aspergine lymphae: Quam simul in partis lima diduxerat acri Exiguas: phialae secreta in parte locabat Artificis mire ingenium: nam desuper undam Fundebat: quae mox argento excerneret aurum. Tum uiridem sensim in laticem liquere uideri Argenti uis illa prius compacta: sed imum Uas auri seiuncta grauis ramenta petebant: Tantus aquae uigor est: tanta illo in puluere uirtus. Nec forte apparet alibi concordia rerum Clarius: ut nectat quae uix iungenda uidentur: Siquis particulas commixti pulueris omnes Computet: & uarios illarum existimet usus: Quae tamen hoc unum concordi ex arte tulerunt. Nec minus: ut rebus proprias discordia uires Auferat: ut molli tenuari dura liquore Uiderit: atque breuis consumi protinus horae Momento: & tenues effundi prorsus in undas. Lympharum uero species haud traditur una: Nanque alie quaecunque hominum tellure metalla Erutaque & durata manu si tangere crebris Contingat guttis: eadem mirabile uisu: Aut minuunt in frusta: aut in tenuem ocyus undam Dispergunt: liquidoque docent assuescere fluctu. Sed tamen unum adeo uis haec non inficit aurum: Nam perstat simul incolume: & simul omnibus illinc Sordibus ablutum confestim purius exit. Estetiam lymphae illius: si credere dignum est: Mira quidem: & nobis non immemoranda potestas; Quae quodcunque semel purum & sine labe metallum Contigit: argenti tremula sub imagine uiui Cogit in alterius speciem formamque resolui. Quid quae de ueteri guttatim stillat laccho? Deinde fimo incoquitur putri: lentoque calore: Donec in aetherei splendoris uersa colorem Accipit e summo caelestum corpore nomen: Hac quoque dura ferunt certo mollescere ductu Corpora: quae Phoebi uel quae dignata Dianae Nomine: mortales rebus praeponere cunctis Instituere: quibus preci mensura pateret. Nec tamen: haec quanuis ita sint: immune putabis Esse aurum: certo quin ex humore fatiscat. Acris aquae hoc etiam dirae uiolentia rodit: Et terit: & liquidas tenuatim uertit in undas. Uerum haec exiguam lucem tibi recta sequenti Praetulerint: ueri qua cernere culmina possis: Quo te discutiens tenebras industria ducit. Sunt aliae ex aliis quaerendae fontibus undae: Iam quibus ex sese: nulla ui: leniter aurum Humescat: nullo alterius ueniente liquoris Auxilio: exterius propria soluatur in unda. Hoc agite: hinc uobis summam perquirite laudem Diuini artifices: haec nanque potent ia caelo Caelestis descendit aquae: qua cuncta tuentur Robore se proprio: necnon producere foetus Ipsa sibi similes: & in aeuum extendere possunt Progeniem: multos fragilem durare per annos. Nonne uides quanto secum natura tenore Consonet? utque modum generandi comprobet unum Semper: & unius ui nitens seminis: uni Seruiat una operi: quod & unum nacta quiescat? Nec Bacchi si tentet opus: Cerealia miscet Semina: nec: cereris si frumentaria quaerat: Pinguia cecropiae tractat plantaria diuae. Ordea cui cordi: demum serit ordea: ne tu Nunc aliunde pares auri primordia: in auro Semina sunt auri: quanuis abstrusa recedant Longius: & multo nobis quaerenda labore. Nec maris immensi reputes: aut nubis aquosae. Uel liquidi fontis similem: quam quaerere lympham Instituis: neque enim: quod tu obseruare memento: Inficit illa: liquatue aliquid: cum spargitur: aut id Humectat: propius cui uenerit: arida nanque Pulueris haec extra in speciem se prodit: at imis Uuida contusi liquet in penetralibus auri. His olim ueteres intenti gnauiter undis Inportum rexere ratem felicibus auris: Ignarosque uiae mediis in fluctibus inter Obstantis scopulos frustra liquere natantis. Hinc multa expertum: necnon & multa docentem: Insula diuino Balearis munere misit Alma uirum: cuius miro uelamine tectus Ipse liquor: quo cuncta madent: iam credere multos Impulit: ut Bacchi candens & limpidus humor Principia ablueret secretae protinus artis. At non ille quidem sentit: quae dicere prima Est facie uisus: neque tunc stillantia uina Miscebat: cum iam praestanti lentus in urbe Insubrum ternos residens feliciter annos Fecit inexhaustum pondus praediuitis auri, Ac sociis: quos ipse sibi coniunxerat: aequus Diuisit tenuem diuini pulueris offam: Cuius in imensum quota pars traduceret aurum Iampridem quaecunque forent infecta metalla. Hinc quoque cultus arabs uitreo de fonte liquorem Desertas inter ualles: praeruptaque purum Saxa super ducit: nemorumque occultat in umbra Altorum: densis passim quae uepribus horrent: Ast alias tamen hic uenas ostentat aperte: Uber ubi emanat semper nec inutilis humor: Et te dum uariis immensa per auia rebus Detinet intentum: felices preterit undas: Quas manibus quondam puris haurire solebat Ipse: nec admiscens aliud: longumque diuque Compositas parua leuiter fornace coquebat: Unde opera arcanae naturae occulta reclusit Saepius: & grates diis immortalibus egit. Sic alii: quos experiendo maxima rerum Uisere iam decuit summo quaesita labore: Angustum per iter recto de tramite nunquam: Qua prius ingressi declinauere: nec ante Desinere optarunt: licuit quam tangere laetis Tandem exoptatum longo post tempore finem. Hoc opus: hanc primum tantam mortalibus artem Interpres rerum ostendit sanctissimus Hermes: Nec latuit tanto duxit quos munere dignos: E doctos sed iam docuit: penitusque remotos Rebus ab his: tanquam non dignos: terruit omnis Ne peterent: quae non unquam contingere possent: Lamque probos tandem accendens: ut quaerere uellent Quae sciret: ueroque ipse deprehenderat usu: Admonuit paucis contentum pergere doctum Artificem: tanquam naturae rite sequentem Certa solo pressis stabili uestigia signis. Quinetiam humano docuit de corpore pelli Hac omnes ualida morbos facilique medelas Seruarique diu nitido cum flore iuuentam Et senium placidos produci grande per annos: Nec sanctam uiolare fidem: nec fallere quenquam Ille potens sacri patitur medicaminis usus: Hoc sed qui poterit diis adspirantibus uti: Et praestare etiam quotiens defecerit: ille Plurima contemnens: & seruantissimus aequi Hinc erit: & frugi: curasque eludet inanes: Et dites supra gradiens ditissimus omnis: Pauperiem simulabit ouans: ac saepe benignus Proderit: & miseris latitans succurret egenis: Innocuusque aliis sibimet gaudebit adesse: Et facilem ducet momenta per omnia uitam: Ioannis Aurelii Augurelli Chrysopoeiae Liber Secundus. Hactenus auriferam secretae Palladis artem Inuentam humana quondam uirtute coegit Credere nunc ratio: nunc experientia suasit. Naque ea quod possit: quo prudens tendere pergat? Hinc canere incipiam: dextro modo numine Phoebi Difficiles adeo factu: dictuque per artes Ingrediar: uerbis addens & rebus honorem. Tuque ades o cultum Musis & Apolline pectus Ante alios olim cunctos diuine Poeta: Quo duce secretum per iter procedere tantum Ipse queam: ut propius Pimplei culmina cernens Alta iugi: ne quo interea per deuia ducar. Illuc nanque animus certa spe ductus anhelat: Et fidit gradibus crescentis scandere famae: Nulla aeuiquam longa queat delere uetustas, In primis niueo sparsus candore lapillus Quaeritur: aut longo contritus tempore puluis E niueo in liquidum uersus candore ruborem. Illius infecto tenuis pars mixta metallo Inserit argenti subito: mirabile: pondus: Et speciem: uel si argento fit proxima uiuos Dedocet hoc fungi liquenti immobile uita. At ruber ipso etiam puluis preciosior auro Quodcunque ex illis primum calefeceris igni: Uertet in immensum pondus tibi protinus auri. Atque ideo artifici maius nihil esse putato: Quam quibus e primis opus id componere possit? Noscere: quaeue prius capiat circumque laboret. Mox ut naturae se tum praebere ministrum Sentiat: exemptum latebris cum nobile semen Proferet in lucem solers: iterumque tenebris Reddet: & occulta seruatum pixide claudet. Cumque alimenta putri sensim dabit humida Massae: Agricola ut quondam telluri semine iacto Spargit rore leui tantum sitientia culta. Necminus interea tepidum cum suggeret ignem: Et genitalem intus uim ui subeunte fouebit; Ut calor interius solet exteriore iuuari: Ac stomacho praetenta manus praestare uigorem Ut ualet: utque aegri uires releuare caducas Apposita exterius possunt fomenta medentum. Nec uarias specie res admiscebit: & uni Quodcunque obstiterit iunctum: procul inde mouebit. O tardas adeo mentes: assuetaque falli Artificum uario rerum per inania ductu Pectora: cum duris quid mollia uina metallis? Apta epulis: atque apta bibi suauissima uina. Quid leuis humano missus de corpore sanguis? Quid lapsi e rosea flaui ceruice capilli? Oua quid? & lectae summis in montibus herbae Conueniunt imis fosso sub montibus auro? Hic tamen expressam proelis torquentibus uuam Accipit: & phialae postrema in parte reponit: Cuius in extremo rostrum connectitur ore. Hanc super ignitos cineres candente camino: Aut super undosum laticem feruentis Aeni Collocat: at tenuis fertur uapor intus: & haerens Alta petit: leuiusque liquens it fusus in undas: Ardentemque uocant lympham uitaeque liquorem: Uitrea quem raris effundit fistula guttis. Hic ergo ut multis uicibus stillauerit: una Collectus uarios tandem seruatur in usus. Praecipue uero: modico lentescat ut igne: Siue fimo incoctus nulla non arte tepenti. Fingitur oblongo uitreum uas ductile collo: Bina unde: exiles uelut ansae: brachia pendent Concaua: quae uentrem uasis flectuntur ad imum. Hic igitur liquor inclusus cum summa per ora Fertur: continuo binas inclinat in aures: Ingreditur: repetitque iterum: quas liquerat imo Fundo feruentis lymphas: iterumque refertur Ad supera: atque leuis nusquamue quietus eandem Itque reditque uiam totiens: & mobilis idem Ipse in se sua per uestigia confluit humor: Donec paulatim niueam densetur in offam. Tenuibus haec tandem lamnis componitur auri: Et coquitur lento forsan: longoque calore. Uerum hoc ne: an ne alio quouis ea denique pacto Commiscent ( namque hoc haud est exquirere nostrum ) In cassum cuncta exercent: frustraque laborant. Nam specie diuersa simul dum iungere curant: Altera ut impediant primo mox altera motu: Efficiunt: ullo ne possint tempore quicquam Aedere: quod per se natura constet & unum. Nanque ita principio statuas cuncta esse sub una Re: quibus hic opus est: nihil ut quaesiueris extra: Praecipue humorem: qui sese iugis abunde Sufficit: atque intus seruat: dum prodeat illud: Quod cupis: & gigni tanto conamine certas. Quinetiam duplicem scito uim intrinsecus esse: Et quae semper agat: & quae patiatur: ut una Foemina: masque agitent: ueluti cum pullus in ouo Crescit agente quidem hoc: atque hoc patiente uicissim: Exterius tantum miti atque fouente calore A diutus: neque tu quid conuenientius ullum Exemplo hoc credas: neque quod me iudice semper Acrius inspectes: atque ad quod cuncta reducas. Ast alius puro uarias de sanguine partis Elicit: atque adeo ductas elementa uocare Instituit: tanquam possint ea forte uideri Simplicia: aut tangi manibus: secreta uel usquam Esse; uel includi quoquam: quin protinus omne Uas penetrent: duro quanuis adamante peractum Idfuerit: simplex neque enim consistere corpus Parte potest orbis uasti uiolenter in ulla: Sed propria tantum gaudens in sede quiescit. Sic saepe ex aliis rebus: sic saepe seorsum Quattuor e tonsis ponunt elementa capillis. At non sic natura potens haec segregat unquam: Sed miscet potius simul: & confundit eodem Frigida commutans calidis: humentia siccis: Atque ita corrumpit solidum: nec diuidit ullas Inpartis: seruans genitalem seminis illi Uim: qua corrupto corpus de corpore gignat: Nanque ex quo quicquam genitum est; id putruit ante. Quid qui conatur quaesitae longius herbae Inualido aufugiens argentum sistere succo: Idque gelat: duratque simul: sed figere nulla Arte potest: ictu quo molli ducere possit. At non quod solidum faciat: uel ductile: tantum Quaerendum est: sed quod uideatur posse priorem Auferre: atque illi defecto inducere formam Mox aliam: & puri speciem donare metalli. Sulphura quid memorem longo detersa labore? Nitraque: purgatosque sales: tostasque lyei Longaeui feces: uel quae atramenta calenti Accensa effundunt guttas e uase rubentis? Hinc soluunt: iterantque uices: ac saepe resoluunt: Deinde lauant: iterumque terunt: mox figere tentant: In calcem uertunt etiam: missoque uapore In sublime ferunt tenuati corporis auram. Compositos uaria uideas hinc lege caminos Innumeros: totidemque luto lita uitrea uasa. Quaeque sibi uertit faber argentarius usu: Exercent curis: nostri arripuere: suisque Sordidiusque aliae quicquid fabrilibus artes Insani asciuere laboribus: atque ita semper Sulphur olent: semper faciem fuligine tincti Horrendas atra simulant ab imagine laruas. Nec miseram magis affirmes ueraciter ullam Artem aliam: quam quae externis Alchimia uerbis Dicitur: obscurisque tegens ambagibus errat Auia per: miserosque trahit per iniqua sequentes: Ac tandem eiectos in coeca barathra relinquit. Ut uideas quandoque bonum sua praedia ciuem Uendentem: patriasque domos: mercesque repostas: Fornaces inter uersari: ac follibus auram Captare: in tenuemque: nefas: conuertere fumum Rem: dubias dum quaerit opes insanus: auitam. Difficilem interea coniunx moestissima uitam Protrahit: illachrymant nati fit sordidus ipse Elauto: ludusque patens & fabula uulgi. Quare agite exemptam tenebris hac cernite lucem Mortales: coecisque uiis auertite gressum: Ac prohibete nefas tantum: & depellite uirus: Infectum quo uulgus iners se posse per artem Diuinam miscere manus putat: abdita rerum Quae ualet & causas adeo spectare latentis. Hanc non impuris manibus fraudator auarus Attingat: decoctor item: quisquisue fabrili Arte ualet: mollisue etiam: cui perdita cordi Ocia: mercatorue uagus: uel deditus urbi Ciuis: & incumbens telluri aruisque colendis: Et qui multa animo presertim & magna minetur: Uel si qui similes haec uulgo quaerere sueti Fraude mala tantum: uel habendi prorsus amore. At sapiens: superos in primis qui colat: & qui Noscendis penitus causis modo gaudeat: huc se Conferat: hanc totis sectetur uiribus artem. Huic comes haerebit grauis exploratio rerum Intima naturae passim uestigia seruans: Tum mora sollicitos cursus remorata sequetur: Et uisura olim stabilis patientia finem: Mox labor: ingenuosque mouens industria gressus Haud aberit: uitreumque feret uas scilicet unum: Unum opus: atque unam secum rem denique ducet. Ille igitur tanto comitatu septus inibit Longum iter: & lento peruadens omnia passu Continue miris oculos mentemque repertis Pascet: & assiduum fallent spectata laborem: Donec in arcana tectos tellure recludet Thesauros ignotum argenti pondus & auri. E loquar? an uulgo prorsus non credita uersu Expediam primus? nec erat cum talia coepi Iam fari mens ista mihi: sed compulit ordo Integer: ut dictis etiam maiora reuelem. Ille ergo ulterius procedens: ultima rerum Secreta inueniet: queis se natura peractis Oblectat: gemmasque pari confinget ab arte. Ac nisi dicendis superessent multa metallis: Gemmarum forsan causas: sedesque referrem Sepositas: quibus in specubus natura beatis Ludit: & in nulla magis hac mirabilis usquam Parte ualet summas uariando promere uires. Perspicuae ut tellus lymphae commixta minutim Pura ferat gemmas: ut caelimotus: & ardor: Sidereusque situs certam praescripserit illis Sedem gignendis canerem: nec gemmeus unde Irradiet fulgor: uariet color unde: tacerem. Duricies etiam unde illis inuicta: nec igni Cedens: nec ferro: unde nitens distinctaque miris Interdum maculis facies: iam qualis Acathen E acidae ornarat Musis & Apolline felix. Uos natura parens: nulla cui motus ab arte Prouenit: o Diuae parua concludere gemma Sponte nouem uoluit propriis insignibus omnes Ornatas: mediumque simul considere Phoebum Deposito mitem cornu citharaque canentem: His ut testatum signis mortalibus esset: Quo numero & quali semper praestatis honore. Felicem tanto dignatum munere Pyrrhum: Et fortunatos licuit quibus ista uidere. Indomiti hinc uirtus Adamantis multa referri Debuerat: Solis ut quondam Regibus esset Cognitus: utque uno tantum quaesitus in auro: Utque actus ferro durisque incudibus ictum Respuat: atque etiam ferrum dissultet utrinque: Dissiliantque ipsis incudes ictibus actae. Ut praedura adeo uis haec corrupta recenti Sanguine: calfactoque hirci rumpatur: & ictu Crebro librantis grau iter per inania ferri. Ut lapis accessu Magnes Adamantis oberrans Ferrum declinet: uel inhaerens abdicet idem: I tritaque ut tandem faciat concepta uenena: Et pellat de mente metus Adamantina uirtus. Omnia quae quondam fassa est uidisse uetustas Credula: nanque horum forte experientia Priscis Certior arrisit: quae non ostendere sese Quiuit adhuc nobis: seu non genus illud in auro Congenitum pateat: seu sit: ut pleraque falso Nunc alia: hoc etiam non uero nomine dicant Artifices: ideoque ipsa re prorsus aberrent: Quo neque quae ueteres super his scripsere fatentur Esse: sed in dubium reuocari tradita posse Nec uirides etiam fas hic transire Smaragdos Ipsa haec contendunt manifestis omnia signis. Indictos: neque enim color est iucundior ullus: Quam quo se tellus horis genitalibus anni Uestit: & ostentat uultu meliore uirentem. At mage nil uiret his: nihil est quod compleat aeque Contuitu his oculos: satiet minus: ipsaque multo Obscurata acies intentum protinus ipso Aspectu uiridis claret recreata Smara gdi. Fulgurat ut picto uiola Carbunculus igne Mox etiam canerem: uariusque ut fulget laspis. Concolor & fuluo radiat Topatios auro. Innumerasque alias specie: uel nomine tantum Diuersas coepto memorarem carmine gemmas. Uerum haec iam satis est leuiter tetigisse uagantem: Atque aliis monstrasse uiam: qua tendere pergant: Si quos forte iuuat naturae occulta subisse: Haec eademque palam dulci fecisse camoena. Nunc age materiam: tantae quam praestitit arti Natura: expediam: ne quis perferre labores Incassum studeat tantos: sed grandia uitet Detrimenta: quibus uesani saepe tenentur Artifices: longe primis dum rebus aberrant: Quas capere: ac solas illos seruare decebat. Est lucus summo secreti in uertice montis: Fons ubi decurrit nitidis argenteus undis: Et specus exesum tendens aperitur in antrum. Intus habet praestans diuino numine Uirgo: Ruricolae Glauram prisco quam nomine dicunt. Huc densos inter uepres angustus & asper Accliuisque aegre perducit callis euntem. Uestibulum ante ipsum speluncae laeuis & aequa Planicies: non ampla tamen: horrentibus umbris Cingitur: ac fluuii ripis: & margine tophi: Obducta uiridi musco spissisque corymbis. Ingreditur uero siquis feliciter: omnem Continuo labem humanam: mirabile dictu: Exuit: ac pondus subito mortale relinquit: Et purus penitusque leuis fit spiritus illi: Quique aditus lustret cunctos: agilisque feratur Per cuneos: quibus in mediis sedet aurea nympha: Aureus & circum thalamus: supraque renidet: Quin auri tabulae pedibus calcantur euntum: Atque ipsa ex auro splendet conflata supellex. Taruisiis: ne qua titubes in montibus antrum Hoc pete: qui rebus tantis primordia quaeris: Quodque illic uisum fuerit preciosius: inde Erue: nec sumptu nimio: nec parce labori. Non tamen aut uiuum sulphur: tremulumue repones Argentum: uel quae undanti delata uapore Exit ab his primum putrisque infectaque uena. Sed purum atque omni purgatum sorde metallum Accipies: cuius secreta in parte recessit Spiritus: & crassa pressus sub mole latenter Uictitat: ac solui uinclis: & carcere coeco Emitti expectat tenues effusus in auras. Quaeque erat innato subsidens pondere moles: Iam leuis assensu superas contendat in oras: Duraque mollescat naturam imitata per artem Eximiam: retro quae per consueta reuerti Imperat: ut longo sese torpore recludat Inclusum semen: uegetantis more: nec intus Ardua constantis metuat iam uincula massae, Quod tibi ne mirum ualeat quandoque uideri: Pullulat interdum proprii uirtute uigoris Auri perpetuum germen: ferturque sub auras: Non secus ac summa fruticis tellure cacumen Exit: & inde sua ui sese extollit: ut Istri Accola felicis saepe illud stirpibus herens Capreoli in morem nati circundare truncos: Implicitumque etiam saxis inuenit obesis. Utque agiles serpunt ederae: lateque pererrant Amplexae lateres circum: Pariesque fatiscit Dirutus: ingressis rimas radicibus: atque Frondibus: ac pretergressis latera obuia ramis: Sic topho inseritur crescentis uiuidus auri Surculus: atque intus partis explorat inanes: Egrediturque illinc: & se diffundit in auras: Aut uarie illius summas complectitur oras: Quasque tenet solide conspersas purus inaurat. Hinc duo praecipue: quae uerset cura probati Artificis: statuo. quid primum seligat: & quo Selectum pacto moderetur: & aptius aedat: Quo possit modico solui lentoque calore. Utrunque innumeris prisci inuoluere tenebris: Barbaraque occultis rebus coniungere uerba Haud dubii: centum statuerunt nomina: quorum Quodcunque incertam signaret remque: modumque: Multaque quae lepidi quondam finxere Poetae: Quaeque sacrorum olim ueri uox nuncia uatum Protulit: his etiam uice sunt interpretis usi: Singulaque exposuere: atque inseruere libellis Ipsa suis patefacta: uelut caelantia pridem Artis opus tantae: cum porro uana Poetae Figmenta illecebris uacuas captantia mentes Commenti: multo fuerint diuersa loquunti. Qui uero incomprhensum & inenarrabile munus Diuinae humanas aduentum prolis ad oras Praefati: haud quaquam parua haec sensere sub ingens Os illud tam magna sonans mysteria uates. Haec tamen: haud nullis nostri suadentibus ausi Uel quod eos ea uana fides tenuisse putandum est: Uel sua quod uariis iuuit caelasse figuris. Quin etiam huic uni: quo se mollire metalla Inuenere modo: cunctarum nomina rerum Imposuere: quod haec cunctis uis insita rebus Haereat: incipiatque omnes: & compleat una. Cuncta adeo cunctis occultauere: & rite repertam Perperem: & excursus interposuere uacantis. neque illi Ne quicquam interdum seriem abrupere loquendo E rgo alte uestiga animis: Materiam rebus tantis per deuia sume. Nam non una tibi regio dabit: aut locus unus. Montibus at multae spaciantur Oreades altis: Antra quibus cura est seruare: ingentiaque intus Munera: iam quorum uenientes saepe remittunt Participes: manibus puris & pectore si qui Accessere illuc: dites ubi pectine eburno Aurea perpetuo depectunt uellera nymphae: Quae prima heroum pubes rate sancta petiuit: Nec timuit tantos per fluctus quaerere summis Tum ducibus ditem sub lasone & Hercule Colchon. Alter inauratam noto de uertice pellem: Principium uelut ostendit: quod sumere possis. Aiter onus quantum subeas: quantumque laborem Impendas crassam circa molem: & rude pondus: E docuit: neque enim quam debes sumere: magnum Inuenisse adeo est: habilem sed reddere massam. Hoc opus: hic labor est: hic exercentur inanes Artificum curae: uariis hic denique nugis Sese ipsos: aliosque simul frustrantur inertes. Et nunc urentis latices: Bacchiue liquorem: Nunc olidas miscent lymphas: quae menstrua & ipsi Appellant: ueluti sint: ut quae dulcia complent Pignora perfectis materna mensibus aluo. Deinde coquunt lento spaciosi temporis igne Assidue instantes frustra: longique laboris Praemia decepti tarde uentura morantur: Nam uarias rebus formas adhibere serendis Non puduit: quae sic naturae monstra repugnant: Hoc opere in toto praesertim: quod nihil aeque Postulat: ac quod sit simplex: farragine nulla Rerum alia expletum: quam quae tellure sub alta Continuo puri suffitu sulphuris: atque Comparis attactu uiui conflantur in aurum. Praeparat ast aliter alius: fortasse nec unus Est modus: una modo res ipsa & pura reduci Iam liquido uideatur: & in se sola relinqui. Ars hic: sed propius Naturam imitata: laboret: Iilic ipsa suum constans Natura tenorem: Artificis sed mota manu directaque seruet. Nanque ubi compactum ualida soluetur ab arte: Expositumque extra uenienti ui dabit ultro Sese opus: & certa foecundum prole patebit: Quod superest: ipsum secreta in sede locabis: Perpetuoque calore: & longo tempore fotum Exercebis: & huic sensim sua pabula reddes. Nec graue decreti spatium tibi temporis esto: Quicquid id est: certo nam prodit tempore quicquid Exoritur: donec perfectum circuat orbem: Quo se uitalis profert in luminis auras. Ac ueluti informis paulatim matris in aluo Foetus inaugescit: paruus dum fingitur infans: Sic locus exceptus dextre: cui semina mandes Aurea: continue producens illa fouebit: Donec in optatos adolescent aedita fructus. Tumque ministrabis paruum crescentibus ignem Principio: humentemque: & corrumpentibus aptum: Temperiemque illis: Mariae quae balnea dictant: Inter & humorem statues interque calorem. Quodque fimum falso appellant: & balnea: tantum Tumitem ac proprium gignendis usque teporem Sufficies aequus: neque enim qui deficit: aut qui Excedit calor: & medium seruare nequit: Sed Aiternat uariatque uices: hic profuit unquam Natis: aut certo nascendis tempore rebus. Materiam quoque nec multam conclude re parua Pixide curandum est: modico nanque ipsa calore Haud poterit resoluta suas expromere uires. Id quoque non opus est: nam cum semel ipse beati Pulueris extiteris compos: non amplius optes Aut multum: aut ipsum rursus componere: nanque Augebis quotiens ulli tibi uenerit usu. Illud nec parui facies: quod clara beatus Signa dabit puluis tibi: cum manifestus haberi Coeperit: & uarios ostendet rite colores. Sed ruber in primis quanuis optabitur: album Non tamen excipies: quin & magni quoque pendas: Atque atrum: nanque hic operis tibi monstrat aperte Principium magni: secretaeque hostia pandit Prima uiae: ignarum frustra qua uulgus anhelat: Et uaga multiuii callis diuertit in ora. Ille iter incoeptum quodam: propiusque peractum Iam medium: ostendit: nec iam procul esse ruboris Indicium: gaudet cum uis humana propinquum Affore opus: quo non maius perfecerit ulla Ars ullis adiuta opibus: licet ipsa potenti Nil non ingenio peragat: quae sydera caeli Suspicit: atque obitus signorum inspectat & ortus: Conscenditque polum gradibus subnixa superbis: Ac maris & terrae tractus metitur: & ipsas Innumeras prorsus numero compraehendit harenas. Caelestis etiam concentus uoce referri E docet humana: fidibusque imitata canoris Aetherei septem tentat discrimina cantus. Arte etiam inuentae leges & ciuica iura: Arte urbes constant clarae: sanctique senatus: Arte regunt reges populos: exercitus arte Ducitur: atque etiam praestans Dux imperat arte. Ars & corporibus fessis diuina ministrat Adiumenta: quibus reparant languentia uires. Fertilis & terrae cultus non abnuit artem: Cum dura ac sterilis tellus mansuescit arando: Et secreta prius crescunt uineta sub ulmis. Haec igitur: quae nos inter uersantur ubique: Tractat: & illa etiam contemplans audet adires Quae procul a nobis tanto sunt aedita tractu. Quin bene si reputes: arti pene omnia certae Attribuit genus humanum: nec dicere quicquam; Aut facere illius recta sine lege requirit. Salue hominum praesens simul & gratissima cura Ars grauium: seu te sancta de Pallade natam: Seu famulam potius dicam sub Pallade primam: Nanque ferunt illam proprium seruasse pudorem Semper: eam quanuis adamarit Lemnius heros: Ex quo disiecit patris caput ipse securi: Prodiit unde ferox patrio dea praedita sensu. Salue magna parens iterum: foecunda uirorum Atque operum: tibi tot sacris e uatibus unus: Quos aequo ad tantos gressu procedere riuos Tantarum causas rerum calligine tetra Par erat: Aoniis ausim conspergere lymphis Obductas: atrasque illis detergere sordes Et liquida ablutas aspergine ferre nitentis Ante oculos. ergo cum tu depraehenderis arte Eximia seriem tantam: & manifesta colorum Signa: procul longi speres promissa laboris Praemia: nanque tibi diuino munere puluis Praesto erit auripotens: parua qui quodque metallum Parte sui purum subito conuertet in aurum. A cueluti modicus: si forte coagula desint: Caseus extemplo lympha resolutus & igni A dstringit plena liquidi mulctraria lactis: Cogit & alterius lac in se uertere formam. S ic argenta sacer puluis liquentia sistet: Sydereaque auri specie donabit: ut omni Praestent: & nullo prorsus superentur ab auro. addere summam Ipse etiam augetur puluis: ne forte labores: Neue iteres opus expletum semel: Uim licet: ut minimus tum puluis denique uiui Immensam argenti ualeat conuertere molem. Seu leuis & nulla demum non parte solutus Spiritus ingreditur longa in penetralia densi Corporis: & toto penitus se uiscere miscet. Seu potius longo concoctus tempore puluis: Compressusque diu: multumque & saepe reductus Insese: proprium cogit densetque uigorem. Utque croci exiguus pura flos sparsus in unda Immodicum grato diffundit odore colorem: Plurima sic agitans contracto in puluere uirtus O buia percurrit liquidi loca cuncta Metalli. Seu nulla hic ratio est hominum depraehensa sagaci Ingenio: quare uis paruo in semine tanta est. Herculei neque enim lapidis si forte requiras Inuenies causam: qua ferrea uincula nectat: Et trahat abiuncti pondus per inania ferri. Nec minus unde regat nautas: & uergat ad Arcton Spectantes parua clausum sub pixide sidus. Multa tegit sacro inuolucro Natura: neque ullis Fas est scire quidem mortalibus omnia: multa Admirare modo: necnon uenerare: neque illa Inquires: quae sunt arcanis proxima: nanque Inmanibus quae sunt haec nos uix scire putandum: Est procul a nobis adeo praesentia ueri. Ne tamen haud speres artem perdiscere posse Difficilem: atque aliis grauiorem: percipe iam nunc Quae dicam: & posthac alta tibimente reserua. Quae sciri poterunt: ea primum sola putabis Cognoscenda tibi: dehinc ordine caetera disces. In primis etenim rerum cognoscere causas N e dubita: nam saepe ferunt quaerentibus illae Sese ultro faciles: si quem uia recta reducat Continuis ad se gradibus: nec sistere detur Ante illi: quam se thalamo concludere possit Quo se maiestas ueri ueneranda receptat. Illic quae fuerint fingendis prima Metallis Semina uisuntur: quaeue his coctura serendis Diuersas adeo coniunxerit ultima formas. Nec minus apparet ratio: qua posse Metalla Ipsa uices praebere suas: alienaque ferre Imperia: aspicitur: necnon & gignere: si qua Ars iuuet: atque manum Naturae porrigat almae. Quin etiam ut sensim madeant: & mollia perstent: Magnum opus: & quo non credas operosius ullum Esse aliud: nec quo magis ars se maxima iactet. Praeterea haud aberit longe: quin caetera de te Percipias ipso: nam uinclo iuncta tenentur Cuncta uno: hincque modus lenti depraehenditur ignis: Et locus: atque decens lapidis mensura futuri: Et color optato uarie sub puluere fusus: Quoque modo augendus: deerit si forsitan ante Conditus: & multo durarit tempore puluis. Omnia quae laeto passim tibi certa patebunt: Si rerum seriem longo seruaueris usu. Et quandoque probus non dedignabere forsan His equidem dignas meritis persoluere grates: Qui procul ignari linquens ludibria uulgi Nunc iter ingrederis nobis ducentibus arctum Usque adeo: ut paucos capiat: paucosque remittat Incolumes: crebris laceros quin uepribus omnes Id referat: nisi quos alta sub rupe relinquit Errantes coecis in flexibus: unde nec ipsi Se unquam: mortalisue manus miserata referret. Sed tu ne dubites sinuosa errare per antra: Coeca reges filo uestigia: quod tibi nuper Ostendi: ut tutus ferres: tutusque referres Ipse pedem: quod si finem assequerere beatus Optatum: Diuis ageretur gratia primum: Deinde mihi: merito: tibi qui praesentibus illis Consului: uerum si non contingere metam Forte darent superi: coeptum sed sistere cursum Esset opus: casu quo saepe humana laborat Conditio: at saltem falsi mendacia uulgi Exagitans: alios errantes cernere possis. Illud saepe etiam in primis: iterumque monebo: Ne: si rara tibi contingat gratia caelo: Nanque aliunde sibi nemo sperauerit: ulli Hanc uix insinues caro fidoue sodali: Nedum aliis reseres: ea nec te noscere iactes: Quae scieris: uerum secreto in pectore seruans Tecum habita: & tecum tantum ipsa arcana reuolue: Nam suspecta probis ars ipsa inuisaque multis Inuisos etiam cultores efficit artis: Mendaces adeo multi quacunque uagantur: Multaque polliciti uane: quae multa nec ipsi Resciuere: neque est illis ea noscere promptum: Qui recta: quae nos ducit uia: prorsus aberrant. Multos quinetiam insignes: & caetera doctos Uidi cuncta equidem tractare: & pendere magni: Quaecunque ignarum probat ac ignobile uulgus. Quid? qui derident omnis: quae maxima turba est: Artifices: tanquam nihil hos intersit & illos: Atque uno pariter pendunt examine cunctos. Sunt qui saepe petant: quaenam sit causa quod usquam Aut unquam tantos inter: qui talia curant: Apparet nemo: qui re miracula tanta Comprobet: iccirco nullam: quam dicimus: artem Esse: sed ingentis nugas: & inania mentis Insanae commenta sibi manifesta uideri. Sed quis tam fragili munitus robore pectus Nonqueat haec ulli nunquam reseranda tacere? Nam quem non prohibet rerum prudentia fari: Quae sibi continuo: fuerint cum dicta: nocebunt? Tutus ab insidiis qua se uirtute tueri Posset: qui prae se ferret sse condere paruo Diuitias loculo ingentes: quibus undique regum Et regna assurgunt: & opes: opulentaque cedunt Omnia: tanquam illis sint unis quaeque minora. Thesauros igitur tantos componere siquis Iam potuit: mire sub amica silentia seruat: Quod quoque tu facies: neque te desistere coeptis Id moneat: nullos opibus quod talibus auctos Uideris: aut uulgo sese ostentare beatos. Nec quoque te grauia haec: atque importuna retardent Tempora: quae nunquam miseri sperauimus ante: Hostis ut heu mites inuaderet has quoque terras Barbarus: & longo seruatam tempore pacem Perderet usqueadeo: nedum turbaret iniquus. Nunc licet inuasas urbes: direptaque passim Oppida: nunc turpis praedas: raptusque nefandos Audire: & miseris iniecta incendia uillis. Naruisiam unde suam tristis flet Musa Bononi. Turpatos etiam cultus: uiolataque foedo Milite templa deum: sceleratemque insuper usta: Et confusa simul diuina humanaque: tantum Bella nefas: scelerumque parens discordia nectit. Pectora quinetiam diro commota pauore: Et concussa hominum paucis sic ante diebus Cernere erat: ueluti dirarum agitata flagellis: Ut sibi quisque nouas trepidaret quaerere sedes; Collectisque opibus propriis oneratus abiret: Atque solum linquens patrium se ferret ad urbem Reginam: magna quae cingitur amphitrite: Tanquam illo sub tuta forent tunc omnia caelo: Quo sese quondam fugiens electa recepit Gens Italum: ut paruis scopulis seruaret & unda Se modica: immensus totam cum exureret ignis Italiam: accensus scoeua pene undique ab omni Barbarie: & multos duraret fotus in annos. Quare age quo magis haec fortunae subdita cernis: Quae bona mendaci mortales nomine iactant: Illius aduersum uiolentos fulminis ictus Ut si forte metus pauidos inuaderet unquam Praesidio hoc stabili temet munire labora: Nos iterum horrendus: quem Rex hominumque deumque Iniustos potius conuertat iustus in hostes: Ipse tibi atque tuis & amicis commodus adsis. Nanque ubi diuinum secrete munus habebis: Diuitibus cunctis opulentior ipse sub ala: Aptius: aut loculo quouis: nulloque labore Quo te cunque pedes: quocunque in tempore tecum Omnia securae gestabis commoda uitae. Atsi pax iterum nos exoptata reuiset: Quam prope iam: siquid uerimens augurat: esse Credimus: & nobis missum diuinitus iri: Quo potiore queas tranquillae munera pacis Exercere modo? quam quo seu seria tractes: Seu tibi sint cordi lusus: & honesta uoluptas: Utraque tum frugi possis tum iustus obire. Nam neque auaricies: neque honorum insana cupido: Nec qui perturbant reliqui mortalia corda Affectus: uarieque mouent: & inaniter angunt: Ille cebris poterunt ullis te uincere: tanto Praesidio: ac placidae mentis munimine tutum. Sed neque bellorum dirimotus: neque pacis Alma quies tantum moneant te quaerere causas Rerum adeo obscuras: nec opes: nec commoda: quae te Perpetuo quocunque uoles tam multa sequentur. Uerum id praecipue moueat: quod munere dignus Hoc ipse euadas tanto: quo maxima possis Intimaque ingentum penitus primordia rerum Noscere: quas facile haud unquam Natura crearit: Niquis eam exterius iam nota adiuuerit arte. Quae qui scire queat: felix queat haud minus idem Esse: nec optandum quicquam fortasse relinquat Praeterea: quod non inuentis talibus ipse Posthabeat: laetusque uelit fecisse minoris. Mens etenim arcanis solum contenta reclusis Gaudet pars nostri melior: nec plura requirit Cum sese in ueri secessus intulit altos. Ioannis Aurelii Augurelli Chrysopoeiae Liber Tertius. Protinus optatos opulenti pulueris ortus Exequar: hanc etiam solertes sumite partem Artifices: Animoque diu uersate uolenti. Maxima iam uobis grauium miracula rerum: Ingentisque ausus: artisque ex ordine summae Ignes: & spacia: & numeros: & pondera dicam. In magnis labor est: necnon par gloria: siquem Respiciunt placido praesentes lumine Diui: Insequiturque ardens uelut inde accensa uoluntas: Ne uos difficilis rerum experientia turbet: Neu me dicendi nouitas ingrata retardet. Tu quoque: si quod adhuc tibi: quae praelusimus: almum Tentarunt pectus: uotis persaepe uocata Nympha mihi: dudum sacri custodia fontis: Extremam tantorum operum ne desere curam Hanc nostram: oramus: Nec si quae maximus olim Ille tuus cecinit Uates ornantia supra Tellurem complexa foues: contemnere prorsus Inducas animum: quae nos imitamur: & ipsis Illius impressis quae nunc uestigia signis Ponimus internae scrutati uiscera terrae: Ne uelut ex alto penitus despecta refures. Quin uideas siqua pariles ea figere sorte Conamur paruo uadentes grandia passu. Sic eat aeternum puris tibi leniter undis Mincius: & tenera praetexat arundine ripas. Principio spontis propriae: semotus ab omni Sit cura: & uitam tranquilla per ocia ducat Secretus: latitansque etiam: cui talia curae. Illi sit non ampla quidem: sed commoda multis Tractandis domus: & uulgo quae abiuncta recedat. Quaeque locis habeat secreta cubicula certis: Quo nullis aditus pate at: ni forsitan ipse Iusserit huc famulos non nil inferre Minister: Qui neque quid gestent norint: nec cuius in usum. ic breuis aestiua spaciantem porticus aura: Et modica exceptum brumali tempore seruent A tria: contineantque domi: nec paruulus absit Hortus: ubi uacuum toto se exerceat anno: Et uelut huic tantum studiose deditus instet: Semina nunc olerum properanti seligat ungue: Nunc eadem excultae telluri condita mandet: Mox animum: atque oculos pascat florentibus herbis. Huc etiam interdum dulcis admittat amicos: Dissimuletque domi quid agat: gratoque sodales Detineat lusu captos: suauique lepore. Occultum sinat: Aurigerum si forte locarit Interea non ille tamen cessare calorem Semen: ubi proprios aeui iam compleat orbes. Aut si id continuoque igni: multoque labore Abstrusum in uenis auri perquirere tentet. Atque ideo haud ab re fuerit: quaesisse fidelem Muneris egregii socium: longique laboris: Interiore domus se qui tum parte recondat: Inque uicem partitus onus curanda ministret. Est etiam non illa quidem postrema beati Artificis ratio: qua se commendet: & ipsum Diis opus aeternis: neque enim sine numine diuum Haec ueniunt: neque ad haec ulli adispirare licebit: Qui non rite deos studuit sibi adesse precando: Ipse ego: qui tantum haec tenui nunc carmine tento Pandere: ter Musis feci pia uota: precesque Intendi manibus supplex: & pectore puro: Unde mihi insolitum caelo adspirare fauorem: Paulatimque nouas in carmina surgere uires Sentio: perque altos collis: atque auia ferri Per nemora incertus uideor: ducor sed auenti Mente tamen: quo fata ferunt: ut primus amoeno Ex Helicone sacra referam mihi fronde coronam: Primus & Aoniis intexam floribus Aram: Quae mihi cum fuerit teneris erecta sub annis Et Phoebo: Phoebique choro: Genioque potenti: Stat maris Adriaci secreto in littore ducta Adculmen: placidis qua fertur Ariminus undis: Aut rapitur torrens Uastum uiolentus in aequor: Inclyta dum subter Pontis monumenta uetusti Praeterit: & dulcis undas permiscet amaris. Propterea incoeptas artis: tenues qui follibus auras Prosequar indictos prius: operumque labores T ecta ferar Diuum: & fumantia circum Captant: & liquido distendunt aere caminos: Etiam Cyclopum fremitus audire uidemur Cominus ingentes: caelumque incudibus actum Murmurat: & longo Calybum stridore liquentum Insolitisque mihi resonat mugitibus Aetna. Seu quis sementem faciendi quaeritat Auri: Seu prius Argenti recte primordia poscit: Nosse gradus primum uarios ne spreuerit ignis. Sunt plures etenim: per quos procedat: oportet. Sed duo praecipue: Naturae est aemulus alter Tranquillae: ast alter uiolentae conuenit arti. Nititur hic operum immensa ui trudere semen E solido innexum miris compagibus Auro: Cum prius: ut tibi mox reserabo: solueris aurum: Reddiderisque humens: necnon & putre: subactumque: Ut facile id ualido demum patiatur ab igne: Exhaletque tumens: atque in sublime feratur. Exemptum fouet ille: nec excedentis adurit Tum uirtute caloris opus: frigere nec ante Permittit: quam se mire componat: & ante: Quam sese propria perfectum sponte reponat. Hic mihi composita dedatur mente Minister: Magna etenim referam primum: tum plurima fando Commodus expediam: quae prisca & barbara turba Subticuit: quae ue ipsam etiam caelasse uolentem Crediderim: aut uerbis nescisse potentius uti. Haec ideo lingua nunc illustrare latinorum Ausus: quinetiam numeros his addere conor: Grata magis doctas ueniant ut missa per aures. In primis auri lamnas: Ramentaue puri Accipiens: crebris contundes ictibus: atque Pulueris in morem triti: aut fluuialis harenae Diminues: longumque teres: quo denique putri Humore ex sese interius resoluta liquescant. Proderit huc etiam largos infundere rores Seminis interdum proprii: ne forte alienum: Ut docui supra: quicquam miscere labores. Ni quod multa queat connectere: forsitan addas: Quodue etiam sparsum rebus communiter insit: Nam simili gaudere suo simile omne putato: Atque etiam exterius simili quodcunque iuuari: Praesertim cum naturam natura requirat: Atque amplexa parem contraria cuncta recuset. Sic quoque non digitis: aut plectro pulsa: mouetur Forte fidis: tanquam fidibus tunc assonet ictis Ipsa: quibus fuerit concordi consona uoce: Inc unctis adeo rerum concordia pollet. Quare id ne pigeat: quodcunque est: quaerere compar: Aut ubicunque latet: seu montibus abditur imis: Uel maris eruitur scopulis: aut fontibus haeret Inmediis: alto uel se producit olympo: Seu quacunque patet: seu parte absconditur omni: Quicquid id est: toto ue orbis se corpore miscet: Cuius praeualida ui tam compacta resoluas. Ergo ubi iam humescent: angusti uasis in alto Fundo compones ipsa haec non ordine nullo: Nanque per aequa tibi maneant dispansa necesse est: Ut calor ex aequo penetrans per cuncta feratur Unus: & ex omni compellat parte uaporem. Nunc: quibus exceptum rebus componere possis: Instituam: Uas illud: ubi perferre calores Immensos opus est aurum sic rite peractum. Est genus indomitae mirum telluris: hiberus Quam fossor uitreas italum transmittit ad artes. Hac etenim Argilla fictis Uitrarius Ollis Uitra liquat feruens: eademque liquentia totas Noctes atque dies longo depurat in igne. Hanc igitur primum creta compone tenaci: Qua figulus currente rota surgentia profert Uascula: & his pergit gratas inducere formas. Est etiam euganeis Tellus in collibus atra: Sulphurei ad fontes Aponi qua semita ducit. Nec minus effossis puteis quandoque subalba Eruitur: marmor referens persaepe uetustum. Quas ut tu cunctas una coniungere cures: Est opus: atque adeo manibus miscere subinde: Unam quo pariter possis inducere massam. Inde Scyphi speciem oblongi simulantia finge Pocula: queis etiam parua circundare zona Os summum studeas: illis aptentur ut alte Uitrea uasa super tenues captura uapores. Nec minor illa quidem fuerit tibi cura Camini: Quo ualidum accendas ignem: multumque diuque Accensum summa foueas industrius arte. Hunc igitur duplici munitum pariete firma: Compositoque apte limo duc omnia circum. Nec mihi displiceat uinclis praecinctus & aere: Et silice intectus dura: quae tegmine ferri Fortior: hoc melius tanti uim perferat ignis. Hanc quoque continuo multoque foramine comple: Uascula quo possis illic tam multa locare: Quam multa est operi satis: & quam multa labori. His ita compositis: cum primum accenderis ignem: A estuat is clausa rapidus fornace: feritque Uas recta inferius: totumque ignescere cogit. At proprio quondam species madefacta liquore Aurea: quis credat? tamen haec uidere periti: Soluitur: & spondae paulatim uasis adhaeret: Mox petere hinc sensim uitri conuexa uidetur: Duraque quae quondam fuerat: & densa: grauisque: Mollis hebet: uolitatque leuis: & rara fatiscit. Quin niueo candore etiam fucata renidet Principio: mox caeruleo pallore repente: E tuiola leuiter tincto perfunditur omnis: Quae prius astrorum caelique imitata colorem Fulserat: atque Auri fulua perstabat in aura. Non tamen indicium facient haec una: sed ipsum Illius interea licet obseruare saporem: Haeserit os circum cum uix perceptus Amaror. Indicio est etiam sonus hinc obtusus: & aure Deprehendi haud facilis: Necnon odor haud grauis: et si Sulphuris extemplo paulum spirauerit atri. Quid? quod & interdum liquidam se fundere in undam I psa uidetur item: quae sursum repserit offa: Usque adeo non grande semel mutarier Aurum Uisum est: & superas ferri graue pondus in auras. Hic liquor est: qui si certo sit tempore lectus: Bina ministeria ex sese praestabit abunde: Alterum: ut hinc aurum proprii quandoque liquore Seminis infundas: ipsum cum soluere primum Coeperis: & prima simul id contriueris arte. Alterum erit: quod cum hic docte immiscebitur humor: Forsitan aduectas indo de littore Baccas: Cum senio obductae non nil pallere uidentur: Restituet quondam proprio candore nitentis. Aut ex arte nouas etiam: si forte cupido Id facere incessit unquam tibi: fingere posse Perspicuo inuenies illo puroque liquore. Quod si quando sequens rerum pulcherrima: quoddam E gregium meditari opus: & componere uelles: Pulchrum aeque haud quicquam: nec tam mirabile possis Deligere: humanam quod tunc im itere per Artem: Has adeo circum ludit Natura creandas: Seu cum se summo pandunt in marmore conchae: Ut genitalis eas anni stimulauerit hora: Implenturque leui conceptu roris hiantes: Et grauidae certo mox aedunt tempore foetus: Aetheriusque illis fit candens Unio partus. Siue animaduertas: cur non se roscidus unam Induat in speciem simili conceptus ab ortu: Nanque ubi ros purus cupidis influxerit illis: Conspicitur toto diffusus corpore candor. Turbidus at foetum prorsus sordescere cogit. Quem rursus uideas caelo pallere minante. Quippe illo constant: caelique his maior inest uis: Quam maris: hinc uariant: & pro lurore uicissim Nubilus est illis color: aut pro luce serenus: Dum fouet alba senis Tithoni Aurora cubile. Hinc etenim pasci tunc illas cernimus: & cum Se tempestiue saturent: grandescere foetus. Comprimitur uero: si fulgurat: ipsa repente Concha pauens: restatque minor ieiuna timendo. Uerum si intonuit: pariter compressa pauensque Inflatam uento speciem: & sine corpore gignit. Atque hi concharum uere perhibentur abortus: Nam cute multiplici sani constare feruntur: Et penitus solido compleri corpore partus: Atque ita: quo callum reputes id corporis esse: Quod sale permulto soleant purgare periti. Id mirum est: caelo tantum gaudere sereno: Sole rubere illas: candorem & perdere: & ipsum Custodire ideo mersas pelago altius: atque Se radii ualeant usquam contingere Phoebi. Flauescunt tamen: & rugas traxere senecta: Nec constat uigor ille: nisi durante iuuenta: Quem petimus: sic his etiam longa officit aetas. Haeret & interdum duris uetus Unio conchis: Quem neque ab his ualeas nisi forti auellere lima: Quanquam omnis pariter proprio sit in aequore mollis: Exemptus uero durescat protinus idem. Atsi forte manum capientis praeuidet ipsa Concha: statim compressa operit seseque suasque Intus opes: se gnara peti uiolenter ob illas: Atque ita praeueniens acie proscindit acuta Saepe manum: & poenas decepto sumit ab hoste. Denique quod solers summi prudentia Uatis Esse apibus circa regem miratur: id ipsum Obseruare ferunt conchas: ut grandior aeuo Imperet: atque alias pastum praecallida ducat: Quae si forte capi: nam haec urinantibus una Cura est: contingat: palantes protinus omnes Includi reliquas facile est tum retibus: atque Incolumi quo maior erat fiducia rege: Hoc illis capto subit inconstantia maior: V squeadeo in cunctis ductorem amittere magnum est. Praecipua his uero dos est: aequissimus orbis: Candor item aethereus: tum limpidus undique laeuor: Et magno pariter iustum sub corpore pondus. Sed satis haec: nequa uidear contendere summis Ipse uiris: merito sibi qui peperere uirentem Semper: & in nullo languentem tempore laudem: Nec mihi certandi ueniat tam uana cupido. Tu modo: cum dabitur: collectum rite liquorem: Nam non saepe fluit: tantos seruabis in usus. Nanque illo sparsus pallens prius Unio candet: Quin nouus efficitur: si post componere cures Caetera: quae cura nihilo maiore parantur: Ut referunt: qui haec aegere & scripsere docentes. Possem multa tibi quaerentum inuenta referre Artificum: qui dum res has scrutantur: & errant Nunc huc nunc illuc: alienaque saepe sequuti: Quam peterent: miranda alias: nec cognita pridem Inuenere: quibus fruitur nunc uita repertis. Ut qui uitra adeo uarias imitantia gemmas Effecere prius: necnon qui Nitra Salesque Iniunxere simul lymphis & Alumina primi: Seiungique aliis Aurum docuere Metallis. Uel qui tot nobis etiam ostendere colores: Purpureum: uiridemque: aut quo caelestia tecta Inter picta micant: & crebris ignibus ardent. Seu quem floriferi tranquillo tempore ueris Laeta maris summas spargit Galathea per undas. Ouem facere eximia siqua cupis arte colorem: Nanque illum nobis etiam natura ministrat Inuentum scabris in rupibus: hic tibi nulla Proueniet de parte magis: quacunque uel arte: Caerula qui placidi referat Neptunia ponti: Ouam qui praetenuis flauo detergitur auro: Hunc adeo ex sese profert: & detegit ultro Aurea cyaneo conspirans Aura colori: Cum floret mirae in morem rubiginis Aurum Suspensum supra os ollae candentis aceti: Marmoreoque etiam completae puluere primum: Deinde fimo in putri: iugiue humore repostae. His ergo atque aliis: quos enumerare colores Longum esset: cuncta in tabulis simulata reponunt Pictores: quaecunque procul propiusue uideri Contigit: ut Prisci mira expressere: neque ulli Non eadem mire nunc & pinxere Minores: Quos meus ingenio cunctos imitatus & arte Iulius: effingit quicquid Natura sub ipsis Exposuit diuersa oculis: seu surgere montes Aerios: imasque simul subsidere Ualles: Collibus atque etiam introrsum protendere hiatus Aspicias: uacuisque ipsos se findere rimis. Seu petere exiguo comprehensos margine cures Prospectu late campos: & florida rura: Fluminaque immensas intercurrentia terras: Et Maria: atque lacus: uiridique in gramine fontis: Quo nymphae: satyrique: & Monticolae Siluani Conueniunt: caeloque illic & sole fruuntur Quisque suo: uariis intenti lusibus omnes. Multaque praeterea: quibus artes haud pudet uti Ceu propriis reliquas: siqua immiscere Metallis Pergit rite manus: ut cum spirantia quondam Aera Myrhon: uel nunc eadem cum excudere Crispus Certat fingendi praestans & fundere iuxta: Multaque construere: & multa admiscere: suumque Sufficere his ignem doctus. Nec inaniter illum Crediderim arcanam meditatum plura per artem: Qui genus id nuper tormenti ex aere peractum Horrendum miseris aedit mortalibus: altos Quo murorum apices longe quatit: & graue pondus Machina terribili iaculatur in aera bombo: Quo tellus tremit assultans: atque oppida circum Icta procul diro strepitu: ceu fulminis: horrent. Quales attonita stupidi percepimus aure Littore nunc Ueneto: Pataui dum magnus ad urben Rex sedet: & latos diuerso milite campos Occupat: at contra Uenetus se exercitus intra Continet: & uariis arcet terroribus hostem. Sed quid in haec fando diuersi uenimus? an quod Nos & agit: qui nunc uertit ferus omnia Mauors? Pierides contra contendite: nam neque uobis Unquam aberunt: ausint qui talia: Sed neque munus Ingratum est quodcunque paro: nanque hoc mihi tantum Iussistis: quod & ipse lubens praestare laboro: Aequus in his quanuis labor est: & gloria dispar. Nunc age continuus calor: & secretior ignis: Quo fouet ac reficit sese uis seminis intus: Aedetur: tempusque sacri geniale Hymenaei: Perpetuisque almi succensa cubilia thedis Coniugis: & ueri Ueneris dicentur Amores. Ergo niuem cum tu uitro deraseris Aurit Hanc Hyali paruo rursus in uase repones: Cuius item modicum feruenti os obstrue uitro. Tum tibi seu lapide excisum formare Caminum: Siue luto fictum: studeas: Cui subdita lampas Ardeat assiduum producens usque teporem: Quem superimpositus dense cinis aurea seruet Semina: quae fundo Phialae claudantur in imo: Et uitreo dum uase diu conclusa coquuntur: Ostendant prima uarios in fronte colores: Nanque ipsum quoniam prae cunctis quaerimus atrum Post quater undenos soles cum noctibus actos: Unde color tota candens educitur arte: Ex atro ad candentem alios extare necesse est: Quos spectes medios inter contraria sensim Apparere tibi: nanque hoc Natura requirit: Quo sibi conueniat concors: atque undique tota: Nec nisi decursis spaciis extrema tenebis: Omni nanque dabunt tibi tot se parte uidendos: Quot trahit aduerso solis splendore colores Iris: ubi terris caelo incuruata recumbit. Aut quot saepe leui motu uariata uidemus Colla referre auium: quas Iuno iungere curru Ante alias omnes uolucres dignata: superbis Centum Argi uoluit praetexere lumina pennis. Ast ubi se fusco perfuderit ipsa colore Massa: putes proprium te suffecisse teporem: Quo femella marem suaui complexa foueret Ingremio: ast illi sensim instillaret amorem Fotus amans: dulcique simul langueret uterque Connubio: & ditem proferret denique partum. Hinc ea paulatim pullam deponere uestem Incipit: & sese pallenti obducere palla: Inque dies minus atque minus pallere: neque ullo Cessare interea momento temporis unquam Saepius innumero conspersa colore uicissim: Quin albere iterum maturet foedere tanti Coniugii iuncto: quo iam resoluta latenter Putruit: & uires quo nunc recreata resumit. Hic igitur ne qua tepidum summoueris ignem: Et genitalem intus uim ui subeunte foueto: Ales ut assidue tepidis super incubat ouis: Nascendisque adhibet pullis intenta uigorem. Quem tu continue morem seruare memento: Hanc ut: dum Phoebi circum se uerterit orbis: Plurimus exacto comprehendat tempore candor. Haec tibi tangenda est duranti denique meta: Hic equus est soluendus: & hic iam terminat aequor: Quo cursum tenuisse diu laetere laborum Tantorum: & longum patienter multa tulisse: Aciam tempus adest: quo felix premia sumas Debita: quae tanto demum sudore pararis. Accipies igitur uiui de more subactum Argenti pondus: triquetroque in uase repones: Quo calefacta solent immissa Metalla liquere: Cumque tibi in medio uas ipsum aptaueris igni: Coeperit & misso sursum feruescere fumo: Pulueris exiguam perfecti proiice partem De super: & tentis succendas follibus ignem. Nanque id continuo: quod tu mirere: liquescet Argenti in speciem: quam fusam deinde canali Angusto in gracilem uideas durescere uirgam. Non tamen hic prorsus sistendum est: eia age longum Ingresso tibi restatiter: quo pergere cura Strenuus: & quondam felicem perfice cursum. Nec mihi det uicio quisquam: si condita claustra Naturae reserare nimis: uel inutile forsan Humano quicquam generi proferre uidebor: Cum: ueluti cunctos auro ditescere uellem: Ipsum qua fieri possit ratione docere Tentabo: abstrusum quod sic natura sub imis Montibus occuluit: quo gens humana per omnis Id peteret patiens atque exanclata labores: Quoue uno preciique modum summamque tenerent Mortales: illoque foret mutatio rerum Aequior: & uarias inter commertia gentis Apta magis. Quod si certa produxerit arte In lucem id quisquam: Uulgoque ut pergat in usum: Fecerit: atque ideo preciosum ut uile putetur: Continuo exciderint reliquae tam segniter artes: Quantum haec extulerit caput indefessa: neque ipse Forte pater curis acuet mortalia corda Amplius: inde graui passus torpere ueterno Omnia: uel potius sceleratum mox genus omnem Iusserit humani speciem mutare decoris. Ipsum autem: ut uariis agitauerit ante periclis Auctorem sceleris tanti: aut detrudet ad orcum Fulmine: uel celsa religatum in rupe perennes Aeternum poenas coget dare: Nam quid olympo Ossa superpositus: necnon & Pelion Ossae Coeumque lapetumque magis saeuumque Typhoea Finxerit horrendi louis ira: & fulmine dignos? Aut magis aethereis subductus sedibus ignis Caucasea meritum uolucrique & rupe Promethea? Quam: qui hac imprudens Aurum inuulgauerit arte: Dignus erit poena simul ut multetur utraque? Cauerat hac princeps re forsan Claudius una: Flexibile ut fieret mirando examine Uitrum: Detraheret nequid precia olim imposta Metallis. Uidit idem inferior longo post tempore Caesar Ipse etiam fortasse: artis cum perdere tantae Artifices uoluit: iussitque exurere librum Multorum aggestum cumulum: dum forte peragrat Milite composito Aegypti ditissima regna: Et timet imperio Romano prouidus arte Ex illa: & multis opibus tunc inde paratis. Quin frustra Phaunus Pico satus: & Iouis almus Ipse nepos: merita ferretur laude: quod olim Primus ad Hesperios specubus deprompserit altis Argenti late uenas: primusque per ipsum Aurum aditus tantos tellure recluserit ima: Horum conditio siqua uilesceret arte. Uerum id non agimus: non omnibus omnia nanque Scribimus: hac tota Uulgus sed parte perosi Ludimus: & procul hinc certum est arcere profanum: Et terrere etiam scriptis: ne attingere sensu Speret: quae paucis canimus prudentibus: & quae Non tanquam Artifices: sed ut olim caetera: tanquam Scrutantes opus id naturae: dicimus: & quae Uix illis pateant magno percepta labore: Qui moniti nobis dignique ad tanta uocantur. Praesertim cum rite uolunt indicta relinqui Nonnulla: aut dici scelus est ea quippe nefandum: Ni penitus caecis ambagibus inuoluantur. Ac nonnulla etiam ( quod parce Nos tamen ultro Fecimus ) interdum sparguntur falsa: neque illic Omnia praecipue credas tibi uera referri: Ars ubi secretos duci tentatur in usus: Atque ubi: quo pacto sese experientia promat: Prodimus addicti perplexae Legibus Artis. Quin ubi Naturae uires aperimus: & Artem llius asseclam decernimus: atque ubi primum Esse hanc: mox quae ea sit: ostendimus: omnia passim Uera tibi porro occurrent magis: Et magis inde Omnia percipies: quae sunt ducenda sub usum: Ouam illinc: Artis ubi nobis modus ipse doceri Est uisus: nostroque patens fieri documento. Nec fuit haec fandi tantum sententia: quantum Hic mihi nescio quis furor incidit: Unde fauenti Numine non trito ductarer calle sub alta Culmina Pieridum: laetosque inuisere colles Et fontes haurire sacros: & carpere frondes Sperarem: doctae iam premia frontis honesta: Atque adamata mihi: & multos quaesita per annos. Haec nam sollicitas inhibent solatia curas: Hic amor: haec uacuam tenet oblectatio mentem: Gratiaque: atque una haec animum complexa uoluptas Explet: & hinc totum percurrunt Gaudia pectus: Gaudia Castalidum dono concessa sororum. Ergo hinc digrediens edico: ne quis ab igne A moueat: quod rexit: opus: ne forte remittat Conceptum durante diu uirtute calorem. Sed contra intendat potius: quo perferat ipsum Tacta manus tamen Artificis: nequando mouentem Uim sese excedat calor: at tam iugis & aequus P erduret: quam laeta illum Natura sequatur. E rgo: quin pergas: Tunc te mora nulla retardet: Desieris cum iam ulterius proferre nitorem Sperati & demum iam tum candoris adepti: Sed tamen ut properes obstet patientia semper Fida comes: quae te pariter ne longa moretur Ipsa dies: faciat. neque enim tibi tempore parta Tanta breui speres: quae si conquirere possis: Nulla aeque quaerenda alia: aut optanda relinquas. Hic itaque ulterius postquam processerit ignis: Non unus color: aut facies spectanda: sed ante: Quam tibi purpureus se proferat ipse uidendum: Paulatim croceo perfusus candor amictu: Et uarie immutans: totum durabit in annum: Cum ruber ostendi mox coeperit: atque sub altam Perspicuus florere cutim: uiolaeque rubenti Assimilis: iuxtaque nitens Tyrio Hyacintho. Haud tamen hic etiam sistas: sed protinus ultra Perge: nec a recta: qua te uia ducit: aberres. Tum tibi ne in mentem ueniat: nec suadeat ullus: Ut quicquam immutes ignem: ni forte parumper Intendas: quem ferre tamen uel tangere possis: Cum libet: illesus: que sit tibi meta: modusque: Quo nihil hoc toto seruandum tempore credas Esse magis: nanque hoc naturam imitabere tantum. Caetera: si pecces aliquid: uel forte relinquas: Corrigere: aut rursus componere: nil prohibet: Si Recte animaduersa haec pridem: & quaesita fuerunt. Atsi desistas: quo uis intermoriatur Ignea: continuo quae foetum fomite pascit: Nil agis: & subito: cum primum desinet ignis: Cuncta ruent: quae non ulla reparaueris arte Amplius: ac frustra tentes fulcire ruinam. Uerum si contra studeas augere calorem Impatiens: pigeatque morae te: protinus illud Amittes: longo quod dudum tempore quaeras. Propterea assistens operi bombicina lychnis Nunc ipse imponas filo contorta Trilici: Nunc oleo demissa leues: eademque retorto Profer acu: aut putres contundas forcipe fungos. Contemplator item: cum se mutauerit Aer: Sumpserit & uires iam Tempestatibus aequas: Si media: ut par est: torrenti aestate calescet: Et tuus hic etiam nolens augebitur ignis. Atsi frigescet gelidis Aquilonibus Aer: Et tuus hic etiam nolens sedabitur ignis. Tu uero: si frigus erit: mox addere primis Fila tribus sapiens accingere: quae tibi speres Esse satis: sed si aestatis superimminet aestus: Occurras: demasque celer quae adiunxeris ante. Aut latera extemplo attenua nimis ampla Camini: Et graciles illi spondas aptare labora. Aut contra: tenuis Paries ubi forte maligna Ex sese admittet uel rimis frigora: limo Tum latera haec eadem crasso duc omnia circum: Quanque potes iussum conserues Arte teporem. Nec pudeat cribro cineres agitare: neque ipsos Ampullam circum tenues aptare tepentem Interea: quando uideas inolescere foetum Scilicet: & densum magis affectare Ruborem: Tertia quo tandem ueniat feliciter aestas: Quae tibi praeteritos demat perfecta labores. Nam simulac plenum color effert purpureus se: Cunctandum nihil est: quin puluis uase beatus Dematur: uariosque tibi seruetur in usus: Caetera siue uelis auro mutare metalla: Seu libet affectis etiam mortalibus esse Auxilio: & tristes illis depellere morbos. Haud tamen exacte quisquam sic computet annos: Ut nil diminuat numero huic: nil insuper addat. Nam seu materies habilis quandoque reperta Acceleret cursus: eadem non apta retardet: Seu calor intensus paulo minus aut magis aequam Mensuram exuperet: uariet tempusue: locus uer Hinc tibi: si spectes: ratioque: & causa patebit: In longum tanti spacium quae duxerit ortus: Fecerit aut breuius: neque enim quem septimus aedit Mensis: erit fallax hominum partus. Nec & hunc: quem Protulit undecimus: non uerum dicere possis: Quanquam haec in superos soleant & in astra referri. Sunt qui deinde tamen non paruis ignibus illum Noctes atque dies septem in fornace perustum Detineant: donec magis hic densetur: ut aiunt: Quod tamen haud omni sapiens ex parte probarit: Nam facere haud quicquam simile huic Natura uidetur: Coeperit at siquem: seruat mox una tenorem Semper: & incoepto quae sint diuersa refutat. Haec tibi quo totu peragant: quem circumagis orbem Rectius: integri: moneo: ne spreueris anni Obseruare tuis in rebus tempora passim. Ac: si me quicquam studeas audire: sub ipsum Uer adeo incipies: quo totus parturit orbis: Et quo se cunctis aperit natura creandis: Cuius ad arcanum componas cuncta tenorem Me duce: quod monui semper: ne calle relicto Illius: a recta quoquam discedere tentes. Uere igitur Tum uitra tibi conflare iubeto: Uere etiam formare luto atque aptare Caminos: Cum deseuit hyems: ac dum non impedit aestas: Ut quanuis ualidos pertractes cominus ignes. Forsitan hic numeros quaeras: & pondera rerum: Quas tibi constituas: opus id quam perficis: ante. Uerum si reputes: Tria sunt primordia tantum: Dehinc duo: dehinc etiam: recte si uideris: unum Tantum erit: & solo triplex constabit in Auro. Quin ipsa haec uno comprehendas pondere cunctas Nam nihilo distant inter se iuncta: suumque Quodque sibi alterno permutat pondere pondus. Quae tamen exacte prorsus sic omnia tractes: Ut neque tam tenui numero subducere curent: Ac neque tam modica perpendere lance minutim Hi: quibus argento mire secernitur Aurum: Instrumenta quibus maneant: quae templa uocantur: Nam templi faciem praestant circundata uitro: Et pedis unius modulo constructa decenti: Quo nusquam tenui penetret ui spiritus: atque Hic erecta Bilanx preceps immotaque perstet. Atque ideo argenti massae: quae continet Aurum Infusum: Drachman capiunt: quam rursus acuto Incidunt ferro: mediamque illius in acris Diffundunt latices partem: mox illa uirentis Particulas Auri linquit resoluta per undas: Hae propria nigrae ad fundum grauitate feruntur: Quas illi excipiunt: & parua lance receptas: dum quod sub parte repertum est Exiguo quocunque leues sint pondere: pendunt. Subductisque ipsis: Tunc Aurum: artificis miro solertia ductu Computat: in toto reperit quae summa resultet. At quanquam numeris: opus est: utare minutis Usque adeo: uel ponderibus: satis attamen una Tantum electa tibi fuerit tribus Uncia primis Ex illis: quam tu: ut docui: sic rite gubernes: Aut si forte duas sumis: nil amplius addas. Nam te: quod superest: etiam nonnulla docebo: Quae tibi cum fuerint alta sub mente reposta: Noris: cur modica contentus parte labores. Hic ego non fictis: quae sunt tractanda: figuris E loquar: & longis obducta ambagibus aedam: Quae quondam artifices ipsi caelasse fatentur Consulto: tanquam ueteris mandata Sybillae. Extremo huic igitur prudens ne cede labori: Nam breuis atque artis minimae est: sed diuitis usus. Ergo uel in primis fuluo confunde Metallo Confecti paulum medicaminis: idque beati Pulueris actutum praese uim ferre uidebis. Uel grauidum puro semen cum rursus ab auro Haud facili & multa extrusum collegeris Arte: Qui modus ex illis: quae pridem exegimus: extat Expressus satis: & fari non omnia par est: Huic tu purpurei partem mox pulueris aequam Immisce: atque illis lentum succende calorem: Ac geminos illas etiam simul excoque menses: Quo seriem spacio cunctam prodire colorum Peruideas: qualem ternos miratus in annos Uideris: atque breui sumas: quae maxima longo Tempore iam tota quaesisti sedulus arte: Idque iterum atque iterum facias: quotiensque peractum Id fuerit: totiens uires illius: & ipsum Puluereum exauctes cumulum: nanque ocyus ipse Crescit: & hinc aliam sumit: retinetque priorem Uirtutem crescentem etiam: Nec credere uanum est: Illam adeo interdum priscis auctoribus auctam: Ipsius ut tenui proiecta parte per undas Aequoris: argentum si uiuum tum foret aequor: Omne uel immensum uerti mare possit in Aurum: Neptunusque supra Diuos ditissimus omnes Tum fieri: & strato lusum Nereides Auro Ire super: puro siccantes sole capillos Caeruleae: quo non alius color aptius Auro Haeret: & aethereo cui plene conuenit Aurum: Haec super Aurifera non inuidus arte canebam: Dum ferus Ausoniae populos agit undique motus: Atque rapit resides & longa pace quietos Arma per: innumerasque immani uulnere caedes: Horrendum in facinus: quo mixtum ignobile uulgus Principibus: rerum quibus est permissa potestas: Praecipitat: stupidisque necem mortalibus atram Ingerit: atque ipsa grauiores morte labores. Illo Augurellum me tempore tutus habebat Adriacus baccante sinus per cuncta furore Barbarico: Magnae uel cum primoribus urbis Uersantem: aut studiis Musarum multa uacantem: Carmina qui fidibus iampridem aptare canoris: Tum doctos salibus Sermones spargere puris Tentaui: & demum iam rectos ausus lambos Aedere: nunc lusi somno uelut excitus arcto: Qua data porta inter geminas: quae somnia seruant. Cornea nec nobis patuit: nec prorsus Eburna E missus cecini falsis insomnia uerbis: Ioannis Aurelii Augurelli Ad Petrum Lipomanum Hieronymi. F. Uenetum P. Geronticon Liber Primus. Sunt cordi Musae nobis: sunt Carmina curae; Caetera: quae uacuam tenuissent Gaudia Mentem: Omnia nunc semota: Refert haec una uoluptas Quicquid dulce olim sensu percepimus omni, His ergo hanc grati secretam ponimus Aram: Hic Hederae & Lauri: nec non & amoena Uireta Apricos inter colles: hic Myrtea Silua: Et Ueneri sacer est Lucus: nec grata Lyeo Mitis abest pendet quae spissis Uua racemis. In primis sternenda mihi est Auro Area multo: Tum coeptae e solido surgent Adamante Columnae: Instituam gemmis ornatum grandibus: Que is alte supra impositum consistere tectum A eternis densi uinctum compagibus aeris: atque Iam quibus inter se nexis non ulla Uetustas Offuerit: quanquam ualidis conatibus obstet. Stabunt in medio Diuae: templumque tenebunt. His ego dehinc coetu Uatum comitatus honesto Dona feram: non quae Uulgo consueuimus illis Offerre: At rerum prorsus rarissima quaeque Nobilium: quales tantum seponere summi Electas omni e numero potuere Poetae. Tuque ades o Gentis Lipomanae digna Propago Etrara Iuuenis uirtute ac moribus aucte Eximiis: summa quae Caeli sede profecta Eueniunt: rectaque solent sub mente reponi: Tu mihi te uacuum da nunc: & pectore puro. His Ego te sacris adhiberi: & fungier opto: Quae tibi nunc uni Nobis commissa parantur. Ergo humeris primum Uestem hanc candentibus albam Induere: & mecum tantis accingere rebus: Adsistensque mihi puris e fontibus hauri Diuinum Laticem: ac manibus cape Lilia plenis: Collectosque una uario de cespite flores. His demum Late: dum uerba precantia fundo Ipse haec Musarum dudum Phoebique Sacerdos: Sparge solum: & suaui completo cuncta Uapore. Phoebe: nouem circum quem Numina sancta Sororum Semper habent: Diuisque Illic Peana Canendo Aeternam interdum spargunt mortalibus Auram. Unde uigens sumit dias in Carmina Uires Spiritus: & summo deducit ab aethere Uatem: Illius huic haustum fas sit sperare precanti: Qui tibi toto animo primis famulatur ab Annis. Is tibi candentem Taurum niueamque Iuuencam Constituet Musis sacrum: Uiridemque quotannis Appendet templi medio sub culmine Laurum. Atque ignem hunc uobis: quo feruens Ara renidet: Et dabit: & longa lucentem aetate fouebit. Uos rata iam nutu facietis cuncta benigno. Haec precor: At tu etiam supplex in uota precesque O Iuuenis: quem mox Superi ad maiora reseruant: Insinua temet diuinis: omnia quando Rite tibi sunt acta: Deus nanque omine certo Annuit: & liquidis fulsere Altaria flammis. Ad Leonem. X. Pont. Max. Asscensus Primus Ad Deum. Iam multa mecum conor: & uoluo diu Promissa siqua parte persolui queant: Quae sanctae quondam feceram Pater tibi: Ubi occupatas detinebam paruulo Aures libello forsitan ineptus tuas: Arcana quanuis aederem illic Dedalae Naturae: & Artis praepotentis Munera. An non inepte facere sum uisus quidem? Cum mira apud te illa fore tum confiderem Uecors: Uideri cui potest mirum Nihil: Humanitatis cum supragressus modum Humana pariter cuncta parui feceris Statim: nec humilesimumue cogitaueris Quicquam: supremae Sedis ut adisti gradus: Diuumque inisti tantus in terris Uicem. Sed haec fuere: Nunc quod instat: pergimus Tuo fauente concitati Numine Ordiri: & ea: quae pollicebat: reddere: Ut quimus: utque spiritus Caelo potens Afflat pusillis. Tu serena uideris Haec Mente suppliciter precamur: qua soles Quae offeruntur cunque tibi: neque abnuas Impendere mihi paululum interdum morae: Haec donec intus intuens: Inspexeris An forte recta tendimus per arduum: Quod nunc inimus hos ad asscensus: Iter. Non esse: secum dixit Insanus: Deum Excorsque & impos mentis: expers consili: Rationis: ac Pietatis omnis indigens. At esse Sapiens Mente primum concipit: De hinc Uoce clamans splendida palam facit Non esse tantum: sed potente dextera Eum tenere: regereque: & nutu suo Quae cuncta fecit: temperare: & omnibus Ad esse ubique: & imperare singulis. Uerum haud leue est uidere quos scandat gradus: Haec quisquis Animo uersat: & tendit supra Id: quo potest nunquam ulla Uis mortalium Conata ferri: ni superna caelitus Spirarit Aura: ac illius nisi fauor Praesto sit: ipsa cuius haec perquirimus Dicenda: nullo non furore perciti. Pauor tremorque: cui comes reuerentia: Qua non sit alia maior: hinc & hinc premunt: Nosque admonent sic paruulos: pondus graue Et impar humeris haud subire. uerum Amor Potens inaccessa facere olim peruia: Cum spes fidesque prodeunt illi obuiam: Hortatur: atque pene cogit ingredi O rationis intimae Latens iter. Quid ergo agam tu mi impera Deus meus: Rex unus omnium: ac Herus solus mihi. Iubes ne Domine? forsitan quidem lubes: Nam non uideo: ut aliunde spirari haec queant. Experiar igitur: Tu: precor: coeptis faue: Uolensque & adsis: & iubens praesis mihi: Si nostra non superbit haec precatio. Testantur opera te tua: enarrant Poli Tuam per orbem indesinenter gloriam. Est nam quis adeo: cum superna suspicit: Uecors rudisque? qui statim non cogitet: Ac uoluat ipse saepius secum stupens: Quae: quantaque uideat: quibus uel orbibus Ferantur illa: aut quas uicissitudines Seruent ratorum consecuta temporum Semper tenorem: Legis haud casu datae Iussu: Sed una aequante Prouidentia Cuncta haec benigno distributa munere. Quis rursus Orbis caeteras partes uidens: Interque uersans: desinat mirarier Terrae patentem subiacentis ambitum? Fusumque supra continenter aera: Terraeque circum margines fusum mare? Et quicquid haec exornat: atque in his simul Uitam peragit: ut omne stirpium genus Quaecunque se tollunt humo: & quae uestiunt Telluris almis aemulam gemmis cutim. Ut multiformis ac uagans Animantium Proles per amplos sparsa tractus undique Terrae Marisque crescit: & semper sua Ui fertur una: qua potest: & qua prius Natura proprios impetus illi dedit. Adde his liquentis lucidosque fontium Fluxus: & altis amnium cursus Uadis Ripas amoenas inter: inter collium Aprica: & herbis suauibus uirentia Camporum. At imas montibus subsidere Ualles: & altos erigi conuallibus Montes ab imis: Limpidos sterni Lacus Subter uirentum Rupium Cacumina Quis non: serena mente qui sit praeditus: Miratur? Aut cui non quoque est miraculo Immensa Marium Littorumque Uastitas? Et insularum uarius ac gratus Situs: Quicquidque tandem reddit & seruat decens Ornatus Orbis omnium pulcherrimus. Quid? siquis ipse se intus: ac extra aestimet: Et alterum se tum esse Mundum sentiat: Opusque summi opificis ac munus sciat: Deumque prope idest illius ad imaginem Et similitudinem aeditum se nouerit: Diuinitatis qui capax: Sapientiae Ac Mentis aeque particeps sit: dotibus Et extet Animi ac corporis tantis ualens: Pro dignitate ut sedeat: ut stet: ut ambulet: Oris Uenustas Agilitasque totius Uultus ut illi gratior cunctis siet: Uis insit animi tanta: tanta celeritas Mentis: Uigorque tantus: & Solertia: Qua pene cuncta suggerente discutit. Haec siquis: inquam: serius secum putet: Emittet illam forsitan Uocem simul Cum Uate summo gentibus palam canens: Quam magnifica sunt opera Rex regum tua: Sapientia in tua creasti singula. Quin illud etiam sentiet uerum Legi: Diuina quae sunt: cum uideri non queant: Haec posse in his considerata conspici. Quae fecit ille. Nam relictus unicus Nobis ad illa est hic gradus: magno datus Scandendus olim Mosi: ut ante cerneret Quae facta: non qui fecerat: Sed cum illa: eademque perdere Immensus: incomprehensibilis: quae Fecisset opifex summus ac Pater omnium Efficere: quae fecit: unus potens Ut uult: ea: inquam: cum potenter omnia Uoluisset Animo prouidus Uates suo: Ex his adiuit omnium rerum ultimam Et ipse causam primus: ut homini datum est: Dum uita superest: Hic enim faciem Dei Dum quaerit auidus inspicere: Uocem audiit Dicentis: haud faciem uidere quiueris Meam: Sed hoc te sub cauae rupis Loco Sistam: manuque protegam: dum transeam. At inde cum post auferam petra manum: Uidere posteriora tunc mea poteris. Haud ergo quisquam: quae assequi sensu nequit: Diuina quid sint quaeritans: intrinsecus Rimetur ipsa: Uasculo ne clauserit Immensa Maria: ut indicatum constitit: Dum quaerit illa maximus rerum quidem Scrutator olim. Propter alti Littora Maris undisona tendebat inquirens graues Sensus: & amplum Trinitatis ambitum Aurelius: in his totus: ac solis Uacans: Quae cogitabat: Forte nec tunc exitum: Habebat unde inueniret Anxius: Cum dulcis illi uisus est Infantulus Paruam tenella sustinens concham manu: Uastique Lympha marmoris complens scrobem: Quam pronus ipse fecerat sibi prius Solis digitulis paruulisque nixibus. Quod ille cernens ecquid: inquit: cogitas Puelle tantos aequoris fluctus cauo Telluris ist hoc tantulo concludere? Cui Puer: & ipse quid facere Leuis putas? Qui te illius: qui cuncta solus continet: Uilo nec ipse continetur: expetis Fieri capacem: dixit: atque protinus Nubes per altas prodiens: euanuit. Est unus ergo congruus nobis modus Intelligendi: parte qua quimus: Deum: Per illa: quae iam facta sunt: nam sensibus Et ipsa capimus: Mente deinde sensuum Sequace tantorum Creatorem unicum Sentimus intus: credimus: complectimur: Amamus: illi Caritatis uinculo Tenemur adstricti: Illiusque denique Aeterna meritis consequi confidimus. Adscensus hic est: quo crearat primitus Nos magnus Orbis uniuersi conditor. Ut uita praesit sensui: Mentem ante eant Sensata: uisis cognitisque exordia. Nam cum uirentibus Arborum terram comis Ornasset: atque floridis herbis solum Strauisset: atque ut uberes fructus darent: Mandasset: his est uita tum primis data. At cum uel undas: aeraue: uel aridam Animantibus complesset: illa Sensibus Et appetitus aucta ui mox reddidit. Cum uero solers ultimo & mirum genus Fecisset hominum: Mente quamprimum ualens Effecit illud: non eis quoquam tamen Usu remotis: quae dedisset caeteris. Quod eius etiam iussa declarant statim: Deum: inquiunt: ex corde toto diligas: Quod inde uita: fonte ceu: nobis fluat. Anima ex quoque tua tota: id est & Sensibus Cunctis: & appetitu: ut ipsa est initium Animalia unde dicta sint: ex denique Tota tua etiam Mente: qua sola omnibus Praestamus his ubique quae terras colunt. Hinc ergo per quae uiuimus: per quae undique Sentimus: & per quae creauit omnia Summusque & unus Uniuersi conditor: Hunc acie Mentis esse aperte cernimus. At est ne forte consequenter altera Tui sequendi & assequendi Semita Clemens: misericors: omnibus praesens Deus? Hanc ipse nobis cognitam reddas: & hac: Siqua est: precamur supplices: nos ducito: Est nanque quippe: & omnium potissima. Aduersus excors ierat humanum genus Mandata quondam: ac inquinarat omnia Unum futura Secla commissum Scelus. Illoque cuncti sempiternis Luctibus Cum nos tuentem Maximum e caelo Patrem Poenisque eramus destinati crimine. Immensa mouit Caritatis copia. Natumque nostra pro Salute ut mitteret: Effecit: illi tanta tum Benignitas Fuit: Misericors tanta tum clementia. Uersatus ergo est ille nobiscum diu Hic inter homines: inter ignaros Deus Homoque: summi Patris ut testis foret: Foretque nobis Ueritas: & Semita: Qua tenderemus ad supernam Patriam. Testes at ipsi essemus excellentium: Quas ille res hic egerat: Nosque omnibus I;las per orbem panderemus Singuli. Hic sanctitate puriter Uitae diu Actae: Serendis ille in uulgum uocibus: Quaecunque frugem comparant nobis bonam: Doctrina at alius atque scriptis: Mystica Quae sensa magnis eruunt Sacrariis. Etqui uolentes sanguinem ac uitam Pii Fudere cruciatus per omnes antea Ducti: Labores inter ac angustias. Et quisquis alto Pectore hunc tandem gerit: Amoris arcto colligatum uinculo. Ipsumque preter expetens unum Nihil. Testatur eius mira: quae fecit Patris Suoque semper praedicanda nomine. Quorumque prorsus inscius terum prius Quid ipse dicam? quid secundum prosequar? Sic magna cuncta sunt: & excedentia Humanitatis singulos captus simul, An cum relictis insciis Parentibus Iam natus annos Nobilis duodecim Inter peritos sedit in templo Puer Eos: quod esset omnibus mirum: Petens Et audiens? an quae deinde nuptiis Miranda fecit: uina permutans Aquis? Uel cum precanti Regulo dixit: tuus: I natus etiam uiuit: ac illa quidem Iam morbus hora sospitem reliquerat. Quid haec ad illa: quae sequuntur: dixerim? Haec mira quamuis sint & ipsa maxime. Surgit uocatus illico aegrotans Senex: Ferensque sanus Lectulum perambulat. At caecus is: qui uiderat nunquam: uidet. Ex quinque panibus: & duobus piscibus Iesum sequutus redditur Uulgus satur. Puella saxis uerberanda publicis Detenta summo liberatur Iudice: Peccaret illa ne tamen quid amplius. Iam pene putridus excitatur mortuus: Et inter homines: ut prius: uersans sedet: It: loquitur: audit: esurit: sitit: palam Quaecunque uiuens fecerat: rursus facit. Uerum quid infans ipse nunc ausim loqui? Quae nec piorum maximus coetus uirum Explere pleno cunctus ore quiuerit. Haec finis ergo: nanque Peccator miser Quonam per illa pergerem loquens modo? Quae Mortis atque passionis ultima Tuae fuerunt impiae mysteria: Nostrum Redemptor omnium promptissime. Quaenam pauenti suppetent uoces mihi? Quibus feratur concitus terris tremor: Lunaeque Lumen abditum: Solem datas Circum tenebras: Conditos suis Patres Suresse monumentis: & in sanctam undique Uenisse ciuitatem: & illic pluribus Apparuisse post secutam gloriam Tuam: subacta morte. Sed quis omnium Oculis potius hic Lachrymas dabit meis? Ut flere possim traditam duram tibi Necem ab nefandis impiis mortalibus: Quorum salutis ueneras huc gratia. Dabit quis: inquam: Lachrymas mihi: quibus Tuos ad imos procidens Pedes fleam: Tuos solutis lachrymis lauem Pedes: Exosculer flens abluamque uulnera: Inflicta sancto tam nefande corpori. Te preter ullus non dabit: nullus mihi Ostendet: unde uerus emanat Liquor Uitae: nisi tu. Nullus: ut fleam miser: Docebit: atque Nullus: ut laeter: dabit: Te preter. Ut commissa nunc fleam meas Da Pater: ut orem: ut seruiam soli tibi: Complectar ut te: caetera ut nihil putem. Concede Mentem Iussa seruandi tua: Et ex iniquis exeundi Semitam Ostende: qua te sedulus solum sequat Emancipatus unico tantum tibi. Ut memet abnegem ipse: quam tollam crucem Ostende minunc: Postmodum ut Laeter: dabis: Uoles ut ipse: Nam uoluntas maxime Tua hic: & usque fiat: & per omnia Semper: neque ulli placeat id: quod displicet Tibi: neque unquam. Tu salus solus mea: Seruabis ergo: cum uias ostenderis Salutis ipse: cum mihi praesens dabis: Ut nocte tecum promptus ut tecum die Sim semper: utque supplicem uolens tibi: Nequo remittam temporis puncto tuum Nomen: quod extat omnium nomen supra: Ardente Iesu Caritate prosequi. Quadragesima. Ergo Animi interea semper pendebis? & unde Incipias semel: ignoras: componere mentem? Ne tibi continuis tot fluctuet anxia curis. Semper idem progressus iter: nunquam haec bona longe Seposita: & nobis adeo distantia cernes? Quid differs? Implicitum inuoluis magis: & magis ingeris ultro? quid te uariis ambagibus istis Non breuia attendis uitae momenta caducae? Non quod & hic omnes peregre producimur? & quod Mox alio nobis properandum: ubi sistere tandem Aeternum sit opus: penitusque recedere nulli: Atque bonos illic factorum premia recte Accipere: at sontes uitiorum pendere poenas. Sed non quas uulgo referunt perferre sub imis Manibus: aeternos ignes: aut frigora dira: Sint eadem & maiora etiam tormenta licebit: Uerum quod multo horrendum magis igne: uel omni Iactura est grauius: nullas uisendus in horas Ille opifex rerum: uisu quo sancta fruuntur Pectora: quae terris ualido se tollere nixu Iam potuere suo: superumque recondere coetu. Forsitan heu dubitas operum tibi conscius ullam Spem fore: qua fretus ualeas haec tanta mereri. Ne dubita: nam nulla cupit Rex damna suorum: Quos quondam e nihilo: quod erat bonus ipse Piusque: Fecerat assimiles cunctos sibi: deinde quod atram Ingressos nebulam: recta: quam ostenderat illis: Errare aspexit: durae Ludibria mortis Pertulit omnipotens: ut eisdem splendida uitae Lumina praeferret: quibus haud errare liceret Amplius: ac certo possent insistere calle. Quare age ad hunc iunctis manibus concedere supplex Audeto: nam te uenientem expectat: ut amplo In gremio accipiat. Perge: & commissa fateri Incipias: & te iam deliquisse dolentem Peniteat: quacunque etiam ratione modoque Expurges: promptusque luas pro crimine poenam: Atque imo expressas penitus de pectore uoces Effundas illi: cuius tibi Gratia plene Moxaderit: teque amplectetur: & undique caelo Gaudia erunt: quibus haud usquam maiora supersint: Illic nanque magis gratari contigit uni Conuerso a uitiis superum ad Caelestia Regna: Quam si complures: quorum sanctissima uita In terris fuerit: supera ad conuexa ferantur. Pasca. Haec est illa Dies: rerum quam condidit Auctor. I te omnes mecum linguis animisque fauete. Laeti omnes mecum Laudes & Laeta canendo Carmina: sic Regi caelorum reddite grates. Tuque Pater sancte in primis: cui plurima semper Religio: & uerae fidei obseruantia cordi: Perge Diem laetus solenni ducere Pompa Muneris immenso plenam caelestis honore: Utque soles: Regali ornatu & pectore puro Prosequere: & cuncto demum hanc complectere cultu Christicolas inter Proceres: mediusque fideli Concilio: ac Lecto praecelsus in ordine Patrum. Sat lachrymis tristique datum pro tempore Luctu: Quanquam pro scelere haud satis est: & crimine nostro. Sed tamen haec iugi defleuimus ore: precesque Addidimus: clemens quas exaudisse Redemptor Creditur: & fessis hominum iam parcere rebus. Hunc etiam ut miseris quondam uiolarit iniqua Turba modis: tuleritque pius Ludibria mille Sensimus: haec eadem soliti memorare quotannis. Uidimus & cunctis: sibi quos elengerat ipse: Discipulis aegre fugientibus: undique saeua Latronum rabie septum: durisque reuinctum Nexibus: & foede ad proceres per compita raptum. Hic illum ut uulgus uesanum riserit: utque Conspuerit: flagrisque afflixerit: utque profano Uexarit ritu diuinum Corpus: abunde Hausimus e sanctis scriptoribus: omnia Largo Interea fletu complentes: & graue Mentis Affectae toto promentes corde dolorem. Denique sublatum cruce uidimus omnipotentem Cunctarum Auctorem rerum perferre dolores: Et duros mortis cruciatus: quos neque quisquam Pertulit in terris unquam: neque sensit: & heu heu Ne nos aeternum moreremur: concidit ille Indutus mortalem hominem: qui cuncta crearat Aeternus: semperque manens: semperque futurus Idem: & qui nutu mouet: & quaecunque ministrat. Haec ita preteritis fuerint celebrata diebus: E tritu seruante: pio permixta dolore. Ast hodie a Lachrymis hilari perfundere mentem Laetitia est opus: & uultu praeferre Sereno Gaudia: quae nullis cedant: Cum maximus ipse: Qui se deludi passus mortalibus aegris Occiderat caede infanda: nunc morte subacta: Conditione hominum superata: postibus horci Perfractis: uictor supera ad conuexa redire Ut uoluit: subito se contulit: & Deus: atque Uetus homo: Sed non adeo mortalis: ut ante: Amplius: At contra diuino totus inherens Qua mortalis erat: se nobis ipse uidendum Praebuit: in dubio ne quid superesset: & illa Luce resurgentem: qua se praedixerat: omnes Nossemus pariterque necis uitaeque potentem. Quid nos? an non cum Domino surgemus & ipsi? Surgamus: Primum a uitus hic transitus esto Ad summos apices uirtutem & Relligionem: Mox ad caelestes Superos: Patriamque supernam. Non aliam ob causam supera de Sede profectus Hic adiit genus humanum: quam ducere secum Ut posset nos hinc alacres: atque ire uolentis. Ad Tryphonem Chabrielem P. Uenetum. Quo sinitis socii me per deserta uagantem Haec loca nunc ferri? quae iam tenebrosa sub antra Consertos inter uepres: atque asper a saxa Ducunt: & uario perplexum errore uiarum Exercent: semperque premunt: atque usque fatigant. Nec uestrum quisquam tanto in discrimine dextram Porrigit: atque uagum fallaci in tramite sistit: Aut docet ire uiam presens: & in aequa reducit. Atqui olim multi: uel tu reuocare solebas In primis me care Tryphon: si forte parumper Deuius a recta iam declinare uidebar. Orsus eram: ut paruae poterant in carmina uires. Aetherei secreta procul uestigia cantus Pone sequi: afflato quos olim protulit ore Ad Citharam uates: quem non imitabile carmen: Atque hominum supra captum: Uoce palam cuncti: cecinisse fatentur Ueri secreto commoti Numine Phoebi. qui sacra ad Limina tendunt Atque ita suspiciens: humilisque & pronus adorans Tentabam siqua ille mihi se forte fauori Praeberet precibus crebris oneratus: & una Affectui hoc nostro motus: propriae ne benigno Assensu potius: & solo munere Mentis. Tandem hac spe tantum perstans: tum totus in illis: Quae quondam is cecinisset: eram: nec caetera porro Linquebam interea Legis praecepta uetustae Quin legerem grauium Auctorum: uersabar & inter Quae mihi grata forent: atque apta senilibus Annis. At nunc nescio qua tenui dulcedine captus: Aetatis preter solitum Iuuenilia Ludo. Ecquid permittes haec me per inania duci? Quae mihi: quae studiis non conuenientia nostris Offendunt etiam purgatas protinus Aures. Cur me ad concentus cessas adhibere priores? Quos mihi non nulla solitus iam Laude probare Subdideras celeres currenti saepius ictus. Cur non hortari? cur non: uelut ante: monere Instituis? uel: nanque potes: me haec ad pia cogis Munera? quae tibi sunt merito gratissima semper: Uel quia Musarum tibi iam non ultima seruit: Optatus quotiens illarum ad culmina tendis. Uel quod nostra piae miro conamine Mentis Sacra tenes: eademque pari ueneraris honore. Immo age: nam posco poterit quod utrunque decere: Tentemus: siquid forte aspirauerit ardens Ille Canor nobis: qui non diuinitus unquam Nil prorsus est modulatus: Intuitus Regum Regem Rex ipse canebat: at aethera semper aptum Atque uni Laudes: unique ferebat honorem. Tu prior: ipse sequar: sic me nam rursus Amice Ad non missa quidem: sed ad intermissa uocabis. Tryph. Quae desolatos coeperunt Gaudia Patres: Dispersos pauor horribilis quos aegerat ante: Cum quem defunctum flerant: exisse sepulchro Uiderunt miro perculsi corda stupore. Aurel. Quae prosternatas coeperunt Gaudia Matres: Ut pauidis hilari se uultu Nuncius ultro Obtulit aethereo Caeli de culmine missus: Tristia qui placidis mulceret pectora dictis. T. Qui tum custodum est coniectus in agmina terror: Cum tremor inuasit terras: subitoque reuulsum est: Quod tumulo haerebat firmo pro tegmine: saxum. A. Quo strepitu fugere mali sub tartara Manes: Cum se praeuentos senserunt Lumine tanto: Nec posse ulterius minimo sub tegmine condi. T. At uertere Boni sensus oculosque repente In Dominum: inque ipsum rerum Patremque Deumque: Inque expectatum iam longo tempore Christum. A. Quin alacres uenere omnes in Limina Lucis Aeterni praetenta Ducis uexilla sequuti: Sontibus at meritas miseris liquere tenebras. Sed tu desine plura: Bonis nam certa parantur Premia uisuris sedes quandoque beatas. Illic cum primum in terris liquere caducum Et mortale ipsi pondus: uis nulla Laborum Nulla dolorum illos agitat: non ulla timoris: Non fraudis: non ulla doli. quin dira uoluptas Innumero errorum semper comitata tumultu: Et quae Mortales uexant: & inaniter angunt: Caetera non ullis illic admota propinquant. At secura quies: nullisque exercita curis Uita manet: prorsusque bonis non indiga nostris. Uiuunt contenti solo per saecula uisu Omnia: nec requies illis datur ulla uidendi: Atque est his ea summa quies: hac nanque Beati P erpetuoque illic Aeuo & sine fine fruuntur. T. Sic tua Caelestis fauor hic incepta secundet: Quo mihi tu tantum carmen cecinisse uideris: Aureli studia haec atque hos ne desere cantus. A. Immo haec: quae mihi nunc modulando multa dedisti Adiumenta Tryphon: ne tu fuge tradere rursus: Cum repetam: nam sic nostris afflabis honorem, Quale manus addunt Ebori Decus: & tibi multa In nostrum quondam superabit Gratia Carmen. Taruisinum. Quo me quo Silides rapitis per flumina Nymphae? Nec fluitantis equi teneo iam lora: nec ipse Consilii compos ualeo discernere: qua me Parte regam: Sic hinc terrent maiora fluenta: Hinc obstat Coenosa palus & lenta tenaxque: Et qua quadrupedis possit uix ungula uelli. Haec ego: uectoris dum ui ducebat in Amnem. Sed timor omnis erat tamen: ut ne gurgite in alto Mergerer: atque expes ferrer quacunque sub undas. Nam neque erat spes ulla mihi: neque certa fidelis Auxilii ratio: Ingenti sed plena pauore Omnia: & expositis passim manifesta periclis. Ac neque quem graii quondam finxere Poetae: Quoue Lyram plectrumque tenens est uectus Arioni Auxilio poterat mihi tum se ostendere Delphin. Nare nec exiguis contento in flumine ripis Immanis qui me sublato gutture Cetus D eglutiret: uti uatem iam mirus lonam Coepit hiantiores ac uasto sub uentre recondit. Ille Dei haud parens monitis: qui iusserat urbem Hunc petere extemplo Niniuem: mandataque ferre Horrenda: in Tharsos cum declinaret: ut ipsum Tanquam forte Deum: cernit qui cuncta: lateret: Nauem conscendit pauidus: seseque sub imum Ipse gubernaclum recipit: pauitansque recondit. Interea magno misceri murmure Pontus Incipit: exhorrent Nautae: timet ipse Magister: Et nunc cum sociis supplex in uota precatur: Nunc Tempestatis subitae perquirere causam Conatur: Sortesque iacit: simul orat lonam: Quem sors ipsa super persederat: ut sibi & una Omnibus ex aequo bene consulat. Ille salubre Consilium dare ait: Si se cuncti agmine facto In mare praecipitem iaciant: Nanque unius esse Nomine cuncta suo quae nunc incommoda ferrent: Qui non Iussa Dei subito perfecerit Amens. Illi ergo: ut trepidis sese seruare potestas Offertur: rapiunt sublimem: atque aequor in altum Proiiciunt puppe ex alta: quem protinus amplo Ore Ingens Monstrum uorat: atque in uiscera condit. Quid faceret? quo per Latebras: & Caeca per Exta Se ferat? Auxilio cuius nitatur: ut inde Exeat? aut Caeli procul illinc Lumina cernat? Quod superest prorsus sapiens mox expedit unum: Orando supplex ueniam petit: At Deus ultro Imperat: ille leui siccamque exponitur Alga Illaesus: quanquam ipse truci detentus in Aluo Iam triduum terna pariter cum nocte fuisset. Ergo iterum populorum urbem rerumque potentem Iussus adit: profertque palam minitantia uerba. Illi continuo pauitant: ac Iussa facessunt: Et scelera his rite Deus expurgata remittit. Parcere subiectis nouit Pater: & pius idem Humano Quondam generi commissa pepercit. Immeritamque luit nostro pro crimine Poenam. Mortem adiit: ternosque Dies iacuisse sepulchro Substinuit: totamque super mox gente salutem Attulit: atque uiam supera ad Conuexa reclusit. Huic etiam quocunque loco: quo tempore cunque Magna uel: aut iam Parua uelis: sunt omnia Curae. Nam quis me potuit tantis arcere periclis? Caelestis ni tum fauor afforet: & Deus ipse? Tu mecum Antoni: precor: haec Uonica uideto: Atque eadem prudente Diu cum mente uoluta. Nam dum ipse Angustis agitabar talibus: ecce Assistunt Iuuenes duo protinus: inque fluenta Prosilit alter ouans: Ripa se continet Alter Sedulus: ille feri dextra capit: & renet aurem: Ac mihi: ne metuas: inquit: procedit: & una It mitis: prius asper equus: Ripaeque propinquat. Unde manum exponit placidus: qui restitit ante: Meque ambo incolumem sicca tellure reponunt. Deinde alacres abeunt: illis dum reddere conor Ac superis meritas imo de pectore grates. Hos ego non ulla memini regione uidere. Sed mihi tum primum uisi: nec contigit ultra Uidisse hos alias: quorum si forte requiris Scire habitum: uiridi florebat uterque Iuuenta. Sed mihi qui mediis praesens haerebat in undis: Altior: ut qui equitem me tunc aequaret eundo: Et latis ingens humeris incederet Heros. Quem uero attentum Ripae de margine dixi Expectare: manumque ultro praebere roganti: Hic agilis dexterque & agendis omnibus aptus Rebus erat: uultumque omnem praestabat honorem. Quid geminos olim Pollucem & Castora iactet Prisca aetas: multis praesentes saepe fuisse Auxilio? non hos etiam mihi fingere Diuos De facie atque omni prorsus uirtute liceret? Uerum haec non adeo Nos commentemur Amice: Sed nostris persaepe Deum succurrere Rebus: Qui pius afflictis hominum miseretur & aegris: Et male pro meritis nobis benefacta rependit. Ad Bartholomaeum Agolantum Taruisinum. Te quoque ad has Epulas inuitassemus Amice: Nouerimus ni te multis Agolante teneri: Quae tibi iam gustanda prius sunt nempe necesse: Quam te isthuc conferre uelis ad Prandia nostra. Sic fortasse monent faciendum: ut praeuia quaedam: Quae gustum exacuant: & quae sint grata: uoremus: Deinde assistamus mensae cunctando salubri. Coepisti propius rerum discernere Causas: Ac quo uis humana potest se ferre: laboras Tendere: & hoc animi studio te explere Beati: Siquid in humanis tamen est quod nomine tanto Digneris: Nam quae linguis sunt tradita utrisque, Iam pridem tibi nota: manent te grandia tantum Caetera: quae uersas: quibus & iam sedulus unis Ipse diu incumbis: satur ut quandoque reuersus Expletusque illis: ueluti conuiua sagacis Ingenii uideas: Epularum an forsan odorem Gustaris tantum immunis expersque saporis. Sunt ea nimirum reliquis praestantia cunctis: Quae cupiunt: quaeruntque etiam mortalia corda. Uerum & ad haec: & in his semper sub luce Maligna Tendimus: & uariis sic circunfusa tenebris Inuenimus: simile ut ueri quandoque repertum Dicere uix possis casu: ratione quod optas Quaesisse: & propria tentas indagine Mentis. Quam satius sapiens Sophiam deducere Caelo In terras dictus: Qui contemplanda relinquens: Quae reliqui assuerant totis perquirere Auentes Uiribus: edocuit spectari proxima nobis: Uirtutem amplecti: uitia insectarier: omnem Denique perpetua uitam componere Lege. Sed quid is: aut ulli: quanquam meliora sequunti Sint aliis: poterunt nostris conferre? Quid ipsis Rebus inanis enim rerum contenderet umbra? Una haec: quam sequimur: Sapientia & unica uirtus. Huius nunc studio addicti uacuique tenemur. Hanc tu etiam: cum tempus erit ( licet id quoque semper Extet: & haud sero nunquam incipiamus ) ut illa Quae tam nunc auide sectaris: caeperis: inquam: Ad plenum: amplectere quidem & sectabere solam. Impuleris fortasse & ut huc Cassellius alte Conscendat tecum Comes: Aequalem ipse meum iam Nunc orare Bononium adopto: ut dulcia tandem: Quae canit: ad superum conuertat Carmina Laudes: Et grauis huc tanti diuertat semita Uatis. Nam Uonica meus iam pridem Antonius Almam Assiduis Legem manibus uersare putauit Esse uiri: qui multa alias iam legerit: & qui Uiderit expleta haec falsis & inanibus esse. Quanta est nostra quidem: ne quis se iactet: in ullis Cognitio Magnis? Animo cum nempe Capaci Nemo adeo est: qui se: ne dum Caelestia: captet. Nec fas forte ea scire: nisi cum libera prorsus Corporeis uinclis & caeco carcere Mens est: Ast eadem nos uelle licet: simul ipsa frequenti Suspicere affectu: totamque requirere mente. Hinc Amor ille Potens: qui iam: simul atque reliquit In terris socias fruentes speciemque fidemque: Toto Aeuo electos Demum Comitatur Olympo. Ad Petrum Lipomanum In Obitu Clarae Sororis. Amoena Petre quae uides uagus loca Putato uana te uidere somnia, Nec esse quippe: sed uideri: & undique Per altum inane lubricumque prospici. Aues canorae: & arborum leues comae: Et acre murmur insonansque frondium: Eas mouente leniter Fauonio: Canes per aequa feruidi: fugax lepus: Puella flore uinciens nouo caput: Amore laetus ac uagans leui puer: Et omne: quod uideris hic alacriter Uidere: prorsus umbra sunt perennium Inanis: ac ualentium esse perpete In omne tempus. Ast opes: agri: domus: Et ipsa uana sunt quoque: haud habentia Sui quid integrum: suiue quid potens: Et usque firmum: & usque consonum sibi. Nihilque forma: robur: ac decor ualent: Honorque ferre: quo diu queat fore Ubique quicquid aeditum sub aethere Uides: caduca cuncta sunt: fluentia Et usque: praeter id: quod alma munere Dedit Deorum & expetenda gratia Tibi: mihique: caeterisque: quibus datum est Ualere mente: Mens enim modo uiget Futura semper: ac humi simul graue Reliquit ipsa pondus: ad sacras poli Statim perennis & leuis uolat domos. Ubi fruuntur aurea pui uice Uigoris omnis: ac salutis intimae: Uigor nec alter est: Salus nec altera: Bonum nec alterum: nec ulla caeteris Beatitatis aut quietis actio Inest: mouente sed sub orbe fluctuant Ubique cuncta. firmior parum tamen Is est hic unus: ima qui colens: supra Caput tuetur: idque promptus exerit: Grauisque donec hic moratur: explicat Leuisque & altus alitis pennas modo: Caelumque mente: ceu solutus corpore: Petit. Sed haec est uita perfecti nimis Uiri beata: qua frui pauci queunt: Quanque ille ( si qua id sustinet dici ) tuus Colendus in primis Sacerdos maxime Affectat: atque sponte spretis omnibus: Quae mundus ultro uiribus cunctis petit: Unam secutus: prorsus hanc complectitur. Et nunc in altis montibus latens procul A patria: amicis: atque Caris omnibus Uni unus haerens: qua potest: uni studet Placere: cui se dedicauit unice. Nunc Urbe degens percitos sontes metu Solatur: audit: excitat: terret: monet: Hortatur: atque promouet miris modis Uiciis relictis ad decens: ad fas: ad id: Quod iure miseris conuenit mortalibus. Mox expeditos ad pios cultus trahit Ipsos uolentes: atque ad alta dirigit Spectanda: quae Mens sic honusta corporis Torpore uix allucinando suspicit. Haec ille. Sed nos: qui secundis Sedibus Debemur olim forsitan: uel tertiis: Parere sanctis legibus compellimur: Seruare mores: abstinere fraudibus: Uacare cupiditate: inani gloria: Iraque: cunctis denique actionibus Prodesse multis: & nocere nemini. Sese tueri: ne labemus: ne uagos Uariosque cursus incidamus noxios: Quos nostra nobis semper huc infirmitas Aproportat: aut quos ille nobis ingerit Humanitatis persecutor impius. Horum ipse conscius opifex rerum Deus Multos acerba morte quondam substulit: Multosque rursus forsitan ( que est illius Immensa & infinita prouidentia ) Extinguet ante: quam Iuuenta illuxerit Illis serena: ne mala his contagio Contaminati prorsus orbis ingruat: Labemque moris improbi secum trahant. Lugent parentes inde Cara pignora Abrepta uariis & dolendis casibus. Suos Amores Coniuges Uiros: suas Uiri dicissim Coniuges tenellulas Fletuque? lachrymisque: ac piis ululatibus Diesque noctesque expetunt: quaerunt: uocant Frustra miselli. Tu Sororem saepius Adhuc requiris: ante quae diem cadens Desideria sui reliquit plurima Tibi: parenti: coniugi: cunctis suis: Uirtute: forma: moribus sanctissimis: Quales decebant nobili exortam domo. Sunt haec dolenda: sunt piis affectibus Haec prosequenda: non enim duro sumus Nec sentiente procreati robore: Natura at extat insitus nobis dolor: Dolere fas est omnium cunctis uicem Carissimorum: ac perpeti Luctum diu: Quoad doloris iusta uis resederit. Est finis: ubi te te in sinum receperis: Ac cogitaris: esse iam receptui Tandem canendum: nostra ne si commodis Eius feramus ante: uideamur parum Sentire quid nos deceat: & sanctissimae Exire iussos Caritatis terminos. Hanc uos uidere: hanc alloqui: hac uiua frui Uelletis omnes: Coniugi prolem dare Hanc Caram: opibus uti suis: honoribus Fungi paratis utriusque splendida Uirtute. Sunt humana quippe haec omnia: Et expetenda: & omnium gratissima. Sed est: quod illa forte ad haec fariqueat: Uoluisse sese haec: & cupisse consequi: Dum uita staret: donec in terris diu Quaerendo: quod non assequi quisquam potest: Ipsa elaboraret: Neque haec magni tamen Nunc adeo facere uel probare: ut anxie Terra marique: sedulo Domis foris: Ut fit: petantur omnibus periculis: Ac digna tanto sint honore denique: Errore Mentis quantus his uanae datur: Quae si parentur: non minus molestiae Profecto: quam iucunditatis afferant. Secumque multo sic melius actum putat: Quam si Iuuentam protulisset longius. Uidisset: inquit: multa quae mortalibus Acerba casus: uel uoluntas attulit Maligna saepe: uel potestas acrior: Quam ferre possit aequa uirtus ullius Unquam uicissim: sic labor laboribus Connexus alter alteri superuenit Semper: nec ulla concitis semel quies Datur laborum uel malorum fluctibus. Pluraque alia quoque: Maxime uero omnium Priuata: publica: uniuersa incommoda: Iniqua patriae quae tulerunt tempora: Sensisset. At nunc coelitum uacans choris: Interque Diuas ambulans felicius: Quibus Beata perfruatur gaudiis Uix suspicari possumus: ne dicere Id audeamus his minutis uersibus: Hoc praeter unum: quod uenusto nomine Iam Clara: nunc re Sydus it clarum Polo. Ad. M. Hieronymum Nensem. Esse ferunt Collem Phoebo Musisque dicatum: Quo cuncti pariter certant contendere Uates: Atque sacrum approperant illuc haurire Liquorem: Perpetuamque uirere putant in uertice Laurum: Unde queant Caput optata uincire corona. Cernere propterea est nonnullos montis ad imam Radicem se ferre: & sub radice morantis Conterere hic aeui partem melioris: ut alta Qui spectare procul contenti culmina: siquid Diuini Laticis ualeant contingere summo Tantum ore: & qui reptare Laborant Sorte aliqua frondis ullas legisse cadentes. aut ramis felicibus arboris almae Sunt etiam: ut referunt: Ad mediae septum magno conamine Rupis: Intra quod pauci sic admittuntur; ut unus Hisce locis alter ue queat satis esse uideri. Quid qui infra positos ausus contemnere: sese Tollit: & in summo scandentem uertice sistit? Atque inter Lauros: atque ipsa ad limina fontis Constituit Musis aram Phoeboque Sacerdos; Affaturque illic Diuos auditque uidetque Felix? o mihi si saltem in conualle propinqua Uersari detur: quid fortunatius optem? Atque id nunc operam do: quo me demere uulgo Assuescam: mediterque procul Diuina tueri. Nanque ultra proferre pedem tardante Senecta Haud ausim: satis est quoniam: si non pede Claudo Inferimur Lutulenta atque in salebrosa uiarum: Qua multi e Priscis etiam uenere uolentes. Tu uero: cui Seriades se ostendere Nymphae Dignatae quacunque Duces comitesque dedere: Perge: Iuuetque iugi iam peruenisse sub alta Culmina: dum uires: ac dum praestante Iuuenta Uida potes quemcunque & adire: & ferre Laborem. Nanque illic quodcunque agitas: animoque reuoluis: Praesto erit: & tibi se manifesto in lumine pandet: Ni penitus uanae modo me lusere Puellae Pierides: miris e nexibus extricantes: Cum tibi eas docta fingentes Serica uidi Fila manu properare: atque internectere: queis se Implicet: atque uolens pergat circundare Bombix. Quin oriturum etiam Uatem committere alendum Formandumque tibi uidi illas omine certo: Cum ter te attonitum duxere altaria circum: Atque eadem ternis etiam cinxere Choreis: Actutumque tribus fulserunt omnia flammis. Praeterea ludos Belli simulacra cientes E docuere modo quo grate dicere posses. Tum ueros Martis strepitus & signa tubansque Audire: atque uidere: Interque horrentia ferri Agmina concessere: ac pleno ferre per orbem Aequato quondam certamine prelia Cantu. Quare age perpetuum primaque ab origine Carmen Audacter: quod mente diu iam concipis: aede. Ut Scelus infandum Gens ausa est impia quodam Cunctarum aduersus rerum Patremque Deumque: O prima quem totiens adeo Mandata docentem Audierant auidi: uidere & mira frequenter Ac passim peragentem: Praestantem: at prorsus prae se diuina ferentem. & non mortalia quoquam Nanque palam hauserunt oculis atque auribus ipsi: Ut primum in terris uagitus protulit Infans Maximus: esse Deum: qui nos inuiseret alto Demissus Caelo: cum supra uilia tecta: Sub quibus in paruis iacuit praesepibus ille: Uidere insolitum radiis fulgentibus Astrum. Caelestesque etiam supra sensere canentes. Et flexis illum genibus uenerantia Bruta. Ac Reges pariter diuerso ex orbe sequutos Sideris exorti cursus: & Dona ferentes. Caetera quid memorem tota Sanctissima uita Acta illi: confessa Deum & testantia solum: Haec te nanque manent: haec te tua submonet Ipsa Relligio: Cultusque Dei: & praestantia uitae, Ordiri: atque super fauet his tibi conscius aether: Aeternumque parat uentura in saecula Nomen. Ipse autem: siquid me fors ea gratia tangit: Exiguam tantorum operum uel sumere partem Conabor totis ornandam uiribus: aut si Inualidi nequeant humeri iam pondera ferre In promptos saltem affectus: & debita Mentis Munera descendens: Lachrymis mox cuncta replebos Quo mihi cunque dabunt sese per carmina Uires: Ad fixas clauis Plantas: ad Pectus apertum: Ad Caput impressis confossum sentibus almum. Laus Deo. Impressit Simon Luerensis: Cautumque est: ne Impressor alius quisquam Uenetiis: atque in Ditione Ueneta usquam Opus id imprimat: Nemue Mercator ullus ubiuis alibi Impressum in hisce locis totum hoc Quinquennium Uendat. M. D. Xu. Registrum abcdefghiklmno Omnes sunt Duerni praeter o qui est Ternus.